|

«حسین نظاری» در گفت‌وگو با «شرق» بررسی کرد

اهداف و برنامه‌های «سلول‌های بنیادی برای همه»

گروه علم: از فناوری سلول‌های بنیادی به‌عنوان دومین انقلاب در زیست‌شناسی و پزشکی بعد از فناوری زیستی یاد می‌شود. فناوری سلول‌های بنیادی در پژوهش‌های زیست‌شناسی تکوینی یا جنین‌شناسی، توسعه داروسازی، ناهنجارشناسی، سم‌شناسی و بررسی عملکرد ژن‌ها در موجود زنده دارای اهمیت است. اما مهم‌ترین ارزش این سلول‌ها در طب پیوند است، به گونه‌ای که امید محققان آن است که بتوان روزی با کمک این سلول‌ها در جهت درمان بسیاری از بیماری‌های صعب‌العلاج، گام برداشت، البته دانشمندان بر این امیدند این هدف تا 10سال آینده به واقعیت تبدیل شود. با توجه به ویژگی‌های درمانی سلول‌های بنیادی، امروزه در سراسر جهان پژوهش‌های زیادی درباره این سلول‌ها انجام می‌شود. پژوهشگاه رویان نیز یکی از موسسه‌های تحقیقاتی ایران است که در این زمینه بسیار فعال است. اما این موسسه در کنار فعالیت‌های پژوهشی، اهتمام ویژه‌ای به موضوع آموزش همگانی علوم نوین و فناوری‌های پیشرفته دارد. به همین دلیل نیز برنامه «سلول‌های بنیادی برای همه» را با هدف آموزش همگانی کاربردهای سلول‌های بنیادی راه‌اندازی کرده ‌است. برای آشناشدن با اهداف و شیوه فعالیت این برنامه در گفت‌وگویی با «حسین نظاری» به بررسی اهداف این ابتکار پرداخته‌ایم. گفتنی است «حسین نظاری» مسوول آزمایشگاه «سلول‌های بنیادی برای همه» در پژوهشگاه رویان است. ‌ لطفا در ابتدا توضیح دهید سلول‌های بنیادی چه سلول‌هایی هستند؟ سلول‌ بنیادی به سلولی گفته می‌شود که توانایی تکثیر مشابه خودش را داشته باشد و بتوانیم این سلول را با فرمان‌هایی که به آن می‌دهیم، به انواع سلول‌های بدن انسان تبدیل کنیم. پس سلولی که توانایی خودنوزایی و تمایز را داشته باشد، سلول بنیادی است. حال بر اساس جایگاهی که این سلول استخراج می‌شود، آنها را با نام‌هایی مانند سلول بنیادی پرتوان یا جنینی، چندتوان یا بالغ می‌نامیم. سلول بنیادی پرتوان یا جنینی، از بلاستوسیت و از دوران ابتدایی جنین تهیه می‌شود. سلول بنیادی چندتوان را نیز از کلیه بافت‌های بدن می‌توان به دست آورد به همین دلیل به آنها سلول بنیادی مخصوص بافت نیز می‌گویند ‌ این سلول‌ها چه کاربردهایی در زیست‌شناسی و پزشکی دارند؟ در مورد کاربردهای این سلول‌ها نیز به‌طور خلاصه می‌توان گفت به فرض، فردی در ناحیه غضروف دچار ضایعه می‌شود. می‌توانیم سلول بنیادی را با هدایت و تغذیه مناسب به سلول غضروف تبدیل کنیم. در واقع از سلول بنیادی به سلول غضروفی می‌رسیم و در جایگاه موردنظر پیوند می‌زنیم. در مورد کبد هم این اتفاق در حال رخ‌دادن است. می‌توانیم سلول بنیادی را در آزمایشگاه با تحریک‌کردن توسط مواد غذایی و در اختیارگذاشتن مجموعه‌ای از فاکتورها و عوامل رشد، به سلول کبدی تبدیل کرده و پیوند بزنیم. اگر به یاد بیاوریم که امروزه چقدر مشکل اهدای پیوند برای بیماران کبدی داریم، اهمیت و کاربردهای چنین تحقیقاتی برایمان بیشتر آشکار می‌شود. امروزه بسیاری از بیماری‌ها را می‌توان با این روش درمان کرد. به‌خصوص بیماری‌های پوستی، غضروف و چشم. اما در مورد کبد، کلیه و لوزالمعده این روش هنوز در مرحله آزمایش قرار دارد و به مرحله کاربردی‌شدن نرسیده است. البته پژوهش‌های کبد به درمان نزدیک‌تر است و پژوهش‌های لوز‌المعده در مرحله بعدی و کلیه در حال شروع است. ایده‌آل این است که بتوانیم سلول بنیادی را در آزمایشگاه به سلول موردنظر تبدیل کرده و در جایگاه موردنظر پیوند بزنیم. ‌ سلول‌های بنیادی پرتوان چه ویژگی‌هایی دارند و به چه روشی تهیه می‌شوند؟ سلول بنیادی پرتوان، سلولی است که می‌تواند به همه انواع سلول‌های بدن انسان تبدیل شود. در بدن انسان حدود 210 نوع سلول وجود دارد که در صورت در اختیارداشتن سلول بنیادی پرتوان، می‌توان با فاکتورهایی که در اختیارش قرار می‌دهیم، آن را به هر سلولی که نیاز داریم، تبدیل کنیم. سلول‌های پرتوان را می‌توان در روز پنجم یا ششم دوران جنینی به دست آورد که به آنها سلول‌ بنیادی جنینی می‌گویند. برای تهیه سلول‌های بنیادی جنینی می‌توان از سلول‌های جنین‌های بدون استفاده در مراکز درمان ناباروری، استفاده کرد. این نوع سلول‌ها به‌دلیل ملاحظات اخلاق پزشکی بیشتر در حوزه تحقیقات کاربرد دارد. مرحله دوم سلول‌های بنیادی هستند که در بدن ما وجود دارند که به آنها سلول بنیادی مخصوص بافت می‌گویند. از نظر تئوری در تمام بافت‌های بدن سلول بنیادی وجود دارد. بزرگ‌تر شدن ابعاد بدن انسان یا بهبود و ترمیم زخم‌ها، به دلیل وجود سلول بنیادی در بافت‌های ماست. ‌ در پژوهش‌های سلول‌های بنیادی با چه مشکلاتی روبه‌رو هستیم؟ هنوز علم بشر به این مرحله نرسیده که بتواند از همه بافت‌ها، سلول‌ بنیادی را جدا کند چون شناسایی و نگهداری آنها در آزمایشگاه کار دشواری است، مثلا در موش‌های آزمایشگاهی، توانسته‌ایم این کار را درباره سلول‌های ریه انجام دهیم، اما روی انسان هنوز موفق نشده‌ایم، مثلا در مورد پانکراس می‌دانیم که سلول بنیادی وجود دارد، ولی نمی‌توانیم در آزمایشگاه آنها را نگهداری کنیم. اما در مورد عصب‌ها و کبد این کار انجام شده است. رایج‌ترین سلول‌های بنیادی در مغز استخوان انسان وجود دارد که جایگاه تولید سلول‌های خونی است. اخیرا علم پزشکی با دستکاری ژنتیکی توانسته یکسری از سلول‌های بدن انسان را به سلول بنیادی پرتوان تبدیل کند. آقای پروفسور «یاماناکا» در ژاپن توانست سلول‌های پوست را به سلول پرتوان القایی تبدیل کند و سال 2012 جایزه نوبل پزشکی و زیست‌شناسی را به‌دلیل ابداع این روش دریافت کرد. البته لازم به ذکر است که این روش هم هنوز به دلیل مشکلات دستکاری ژنتیکی، وارد حوزه درمان نشده است، اما با این همه، دانشمندان در تلاش هستند که از این طریق به بشر خدمت کنند. ‌ دیگر منشأهای سلول‌های بنیادی کدام است؟ از دیگر منشأ‌های سلول بنیادی، خون بندناف است که یک گزینه مهم است که می‌توان از آن استفاده کرد و می‌توان سلول بنیادی چندتوان به دست آورد چون خیلی شبیه سلول بنیادی مغز استخوان است و از این بابت جایگزین خوبی برای مغز استخوان می‌تواند باشد. پس به‌طور کلی چهارنوع منشأ برای سلول بنیادی وجود دارد جنین روز پنجم و ششم، بندناف، بافت‌های بدن یا از سلول‌های مختلف بدن با دستکاری ژنتیکی که می‌توان هر نوع سلولی را به سلول بنیادی تبدیل کرد. ‌ از چه سالی موضوع سلول‌های بنیادی و درمان آن مطرح شد؟ اگر بخواهیم تاریخچه کلی بگوییم حدود سال 1980 در دنیا مطرح شد و سلول بنیادی انسانی استخراج شد. اما واژه سلول بنیادی خیلی پیش از این، در اوایل قرن نوزدهم، توسط یک دانشمند روسی با نام «الکساندر ماکسیموف» مطرح شد. اولین سلول‌ بنیادی، سلول بنیادی خون بود و بعد سلول بندناف که توانستند پیوند بزنند و جایگزین مغز استخوان کنند. بعد از آن، سلول بنیادی جنین موش را استخراج کردند و در سال ۱۹۹۸ سلول بنیادی انسانی از بلاستوسیت جدا شد. در ایران از 15سال قبل این کار شروع شده و توانسته‌ایم به این علم دست پیدا کنیم. ‌ خیلی از کارشناسان می‌گویند به لحاظ نظری کمبود نداریم، اما به‌لحاظ سخت‌افزاری مشکل داریم. آیا تحقیقات سلول‌های بنیادی به لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی وابستگی دارد؟ اگر بخواهیم سخت‌افزار را ابزار آزمایشگاهی معرفی کنیم، می‌توان گفت تا حدودی خیر. اما ابزار موردنیاز در آزمایشگاه که ما را به دنیای غرب وابسته می‌کند، همان مواد آزمایشگاهی است. بسیاری از موادی که برای رشد و تکثیر سلول‌های بنیادی استفاده می‌شود و حتی باعث تمایز آنها و تبدیل به سلول هدف می‌شود، متاسفانه تحت انحصار کشورهای غربی هستند و به دست‌آوردن آنها با مشکل همراه است. تولید برخی از این مواد و فاکتورهای رشد در دستور کار پژوهشگاه رویان قرار گرفته است. یکی از فاکتورهای رشد که بسیار موردنیاز است در خود پژوهشگاه رویان تولید می‌شود و ما هم‌اکنون از آن استفاده می‌کنیم. چند ماده دیگر نیز هست که هنوز برای تامین آنها به کشورهای دیگر وابسته هستیم، اما از نظر تجهیزاتی تا آن حد وابسته نیستیم و اگر تجهیزات خاصی نیاز باشد با ارتباطاتی که در دانشگاه‌های دیگر جهان داریم، قابل استفاده است. مشکل اصلی موادی است که برای کشت سلول‌ها نیاز داریم. ‌ چند وقتی است که از اجرای طرح «سلول‌های بنیادی برای همه» صحبت به میان آمده است. در مورد ویژگی‌های این طرح و اهداف آن برایمان بگویید. این طرح به صورت آزمایشی از اواخر سال 90 شروع شده بود. در چندسال اخیر در رسانه‌ها مدام از سلول بنیادی صحبت می‌کردیم و حتی در کتاب‌های درسی در مورد آن توضیح داده بودیم اما کسی به‌طور کامل از آن اطلاعی نداشت. به همین منظور در پژوهشکده سلول‌های بنیادی، برنامه‌ای با نام «سلول‌های بنیادی برای همه» طراحی شد تا به این روش بتوانیم این دانش را به علاقه‌مندان به‌خصوص دانش‌آموزان معرفی کنیم. در سال اول با دانش‌آموزان محدودی مواجه بودیم. در سال دوم این تعداد به هزارنفر رسید و توانستیم در گروه‌های 10نفره، اصول کلی و کاربردهای این دانش را برای دانش‌آموزان توضیح دهیم. استقبال از این طرح بسیار خوب بود و ما مراجعه‌کنندگان بسیاری از مدارس مختلف داشتیم. البته در مواردی که مدارس از پژوهشگاه رویان دور باشند یا در مورد مدارس شهرستان‌ها، کارشناسان ما همراه با تجهیزات به این مدارس مراجعه می‌کنند. برای نمونه ما تاکنون به مدارس آمل، بابل، شیراز و اهواز سفر کرده و آموزش‌هایی ارایه کرده‌ایم. ما در این سفرها، چند وسیله از جمله میکروسکوپ و حتی سلول بنیادی را برای توضیح و ارایه به دانش‌آموزان همراه می‌بردیم و بعد هم سلول‌درمانی را مطرح می‌کردیم. چون آرزوی دانشمندان این است که به سلول‌درمانی برسند. در واقع ما با اجرای این برنامه (که در حوزه ترویج علم می‌گنجد)، در تلاش هستیم سطح دانش جامعه را بالا برده و این علم را در اختیار همه گروه‌های سنی جامعه قرار دهیم. ‌ این اطلاعات در چه مقطعی و چه رشته‌هایی عرضه می‌شود؟ هدف اصلی ما آموزش زیست‌شناسی است و به همین خاطر عمده مخاطبان ما دانش‌آموزان زیست‌شناسی به‌خصوص در مقطع دبیرستان هستند. اما با توجه به سطح بیانی که داریم، از دانش‌آموزان اول دبستان تا دانشجویان دکترا می‌توانند مخاطب ما باشند پس عمده فعالیت ما برای کل مقاطع تحصیلی است. البته ما با توجه به سطح سن و اطلاعات قبلی دانش‌آموزان، اطلاعات متناسب با سن و سطح علمی‌شان عرضه می‌کنیم، مثلا برای دانش‌آموزان دبستانی با بازی و نقاشی و خمیربازی این کار را انجام می‌دهیم اما دانش‌آموزان دبیرستان می‌توانند کار عملی انجام دهند. دانشجویانی که در دانشگاه‌ها امکانات خاصی ندارند، می‌توانند به صورت گروهی ثبت‌نام کرده و از این امکانات بهره‌مند شوند. ‌ برنامه‌های بعدی‌تان در این حوزه چیست؟ برنامه اصلی ما آموزش است که در کنار خودش خدمات آموزشی را هم دارد. ما کتاب‌هایی را هم در این راستا تدوین کرده‌‌ایم. برای مثال موضوع یکی از کتاب‌ها با نام «سامان ما» داستان کوتاهی در مورد فعالیت‌های پژوهشگاه رویان و تعریف سلول‌های بنیادی است. این داستان از زبان یک نوزاد بیان می‌شود و اتفاقات بسیاری را مطرح می‌کند و در مورد سلول بنیادی و استفاده‌ها و کاربردهای آن توضیح می‌دهد. یک بازی درباره این موضوع نیز به‌تازگی عرضه شده است. این بازی «شناخت سلول‌های بنیادی» نام دارد که از کانون پرورش فکری هم مجوز گرفته است. این بازی سلول بنیادی را معرفی می‌کند و کاربرد آن در بدن و استفاده از آن در درمان را بیان می‌کند. هدف بعدی ما که با شهرداری تهران وارد مذاکره شده‌ایم، راه‌اندازی اتوبوس‌های سیار است که در داخل آن آزمایشگاه وجود دارد و این علم را در محلات و مدارس به مردم معرفی کند و هدف بلندمدت ما تاسیس پارک سلولی و بدن انسان است. تصور کنید در این پارک سلولی به ابعادی میلیون‌ها برابر از اندازه واقعی وجود داشته باشد که مخاطبان بتوانند وارد سلول شوند و مکانیسم‌های درون سلولی را از نزدیک ببینند و لمس کنند. همچنین در این پارک باید سازه‌ای مشابه بدن انسان باشد تا بازدیدکنندگان بتوانند وارد اندام‌ها و دستگاه‌های این مجسمه غول‌پیکر شوند، خوشبختانه با جلب نظر بزرگان و موافقت‌های انجام‌شده این طرح در فاز مطالعاتی است. از دیگر فعالیت‌های ما تهیه ابزار‌های آزمایشگاهی است، مثلا دستگاه پی‌سی‌آر که به وسیله آن می‌توان ژن‌ها را تکثیر کرد و مجموعه کامل الکتروفورز تهیه، طراحی و ساخته شده است که مراحل بعدی را برای تولید انبوه طی می‌کند. ‌ به نظرتان برای ترویج علوم سلول‌های بنیادی، همکاری با رسانه‌هایی مانند تلویزیون و روزنامه‌ها و نشریات، نتیجه‌بخش‌تر نیست؟ علم زیست‌شناسی یک علم تجربی است و باید با مشاهده و تجربه همراه باشد و صرفا با صحبت‌کردن، شناخت کاملی از این علم به دست نمی‌آید. دانش‌آموز باید سلول را از نزدیک ببیند و وسایل آزمایشگاهی را لمس کند کمااینکه مباحثی از این دست در تلویزیون به وفور وجود دارد، اما باید دانست شور و اشتیاق دانش‌آموزان برای دانستن این علوم، در زمان حضور در آزمایشگاه و مشاهده بی‌واسطه بیشتر است. ما در آموزش‌های خود نیز هرگاه مشاهده می‌کنیم دانش‌آموزان از شنیدن مفاهیم تئوری و نظری خسته شده‌اند، به سرعت وارد مرحله عمل و آزمایش می‌شویم. ‌ آموزش چنین مفاهیمی برای دانش‌آموزان دشوار و خسته‌کننده نیست؟ ما در برنامه‌های خود از تمام سنین و مقاطع تحصیلی مخاطب داریم. هم دبیرستانی‌ها و دانشجویان به ما مراجعه می‌کنند. برای مثال در سال اخیر ما 200نفر از کلاس اول تا سوم دبستان مخاطب داشته‌ایم. اینکه بخواهیم به بچه‌ها توضیح دهیم، امتیازی برای ماست چون تمام مدرسانی که این توضیحات را به دانش‌آموزان ارایه می‌دهند، عمدتا از محققان پژوهشگاه رویان هستند. به‌گفته «انیشتین» زمانی مطلبی را متوجه خواهید شد که بتوانید آن را برای مادربزرگتان توضیح دهید. پس اگر بتوانیم علم‌مان را به زبانی ساده به کسی که سطح علمی پایین‌تری دارد، ارایه کنیم و او متوجه شود، آن وقت است که مشخص می‌شود ما علم‌مان را خوب متوجه شده‌ایم. ما با آموزش به دانش‌آموزان، سطح علمی جامعه و سطح علمی خودمان را بالا می‌بریم که هدف اصلی ما نیز همین است. البته تاکید می‌کنم این کار بسیار دشوار است و خیلی‌ها نتوانستند در این عرصه بمانند. به همین دلیل است که معتقدیم محققانی ماندگار و موفق هستند که بتوانند علم‌شان را در اختیار دیگران قرار دهند. علاوه بر افرادی که در رشته زیست‌شناسی تحصیل می‌کنند، افرادی که در رشته‌های علوم انسانی و ریاضی تحصیل می‌کنند نیز از مخاطبان ما هستند. از موضوعات موردعلاقه دانش‌آموزان و دانشجویانی که در رشته علوم انسانی کسب علم می‌کنند مبحث اخلاق پزشکی است. از طرف دیگر برای دانش‌آموزان رشته ریاضی و دانشجویان مهندسی هم امکانات و ابزارهای آزمایشگاهی را معرفی می‌کنیم چون معتقد هستیم عمده دستگاه‌های آزمایشگاهی در اثر تفکر به وجود می‌آید و اگر یک مهندس کنار دست یک زیست‌شناس قرار گیرد، راحت‌تر می‌تواند ابزاری را ابداع کند که به درد زیست‌شناسی بخورد. یا مثلا کسی که رشته‌اش معماری است، لزوما نباید فقط خانه بسازد. معمار ما باید بیمارستان هم طراحی کند اما معماری می‌تواند آزمایشگاه یا بیمارستان خوبی طراحی کند که بیمارستان را دیده باشد و با مشکلاتش آشنا باشد. مهندسی می‌تواند میکروسکوپ را بسازد که از نزدیک آن را لمس کرده باشد. ‌ پس موضوع سلول‌های بنیادی یک مفهوم چندرشته‌ای است. دقیقا. در حال حاضر گفته می‌شود دانش از آن کسانی است که بین‌رشته‌ای عمل می‌کنند. کسی که زیست‌شناسی را مطالعه کرده و از مهندسی هم آگاهی داشته باشد، از کسی که صرفا در یک رشته تحصیل‌کرده و از آن اطلاع دارد، کاربلدتر است. همین‌طور زیست‌شناسی و علم حقوق، ریاضی، شیمی. خیلی از کسانی که با علم شیمی آشنایی دارند، می‌توانند مواد آزمایشگاهی ما را تهیه و تولید کنند. چون این آگاهی‌ها به تحصیلکرده‌های ما ارایه نمی‌شود، پیشرفت‌های زیادی هم حاصل نمی‌شود. چرا از محیط‌های بیمارستانی ناراضی هستیم؟ چون کسی که بیمارستان را طراحی کرده، دیدی از محیط آزمایشگاهی و بیمارستانی نداشته است. اگر بتوانیم این ارتباط را از سنین پایین برقرار کنیم، به دستاوردهای بهتری خواهیم رسید. ‌ در پایان اگر ناگفته‌ای باقی مانده، بفرمایید. به‌زودی باید منتظر اتوبوس‌های سیار سلول‌های بنیادی در شهر باشیم که الان در مرحله طراحی داخلی هستیم تا بتوانیم ابزارهای آزمایشگاهی را درون آن تعبیه کنیم. مورد دیگر اینکه درهای آزمایشگاه ما به روی همه باز است و با وجود بعد مسافت، بسیاری از علاقه‌مندان از راه‌های بسیار دور مانند اصفهان و شیراز و... مراجعه کرده‌اند. در تلاش هستیم تیم و وسایل را آماده کرده و خودمان به جاهایی که امکان سفر به تهران را ندارند، مراجعه کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.