درباره روانگرایی خاک
عامل اصلی ویرانیها
مهسان زرکوب
روانگرایی خاک پدیدهای است که طی آن خاک اشباع، در اثر تنش شدیدی که به آن وارد میشود، مقاومت و سختی خود را بهطور کامل از دست میدهد و مانند یک مایع رفتار میکند. این تنش ممکن است در اثر تکانهای ناشی از زمینلرزه یا دگرگونیهای ناگهانی در شرایط خاک پدید آید. این پدیده بیشتر در خاکهای اشباع، شُل (با چگالی کم یا غیرمتراکم) و ماسهای دیده شده است. دلیل این پدیده نیز آن است که ماسههای شُل در اثر بار وارده، تمایل دارند که متراکم شوند، اما در عوض ماسههای متراکم تمایل دارند حجمشان زیاد شود. اگر خاک از آب اشباع باشد (مانند خاکی که پایینتر از سطح آب زیرزمینی یا سطح دریاست)، آب فضای میان دانههای جامد (یا فضای حفرهای) را پر میکند. حال اگر فشاری به خاک وارد شود، این فشار به آب موجود در این فضاهای خالی وارد میشود، در مقابل آب تلاش میکند تا از فضای حفرهای خاک تحت فشار، خارج شود و به جایی با فشار کمتر سرازیر شود. معمولا در این موارد آب بهسمت سطح زمین یا به سمت بالا حرکت میکند. با این حال اگر فشار سریع وارد شود و به اندازه کافی بزرگ باشد یا به دفعات زیاد تکرار شود (مانند آنچه که در زمینلرزه اتفاق میافتد
یا فشاری که در اثر توفان وارد میشود)، بهگونهای که آب فرصت آن را پیدا نکند تا دور بعدی که دوباره بار وارد میشود، از میان دانههای خاک به بیرون جاری شود، فشاری در آب به وجود میآید که از تنشی که باعث کنار همنگهداشتن دانههای جامد خاک میشود، بسیار بیشتر میشود. تماس میان دانههای خاک تنها راه انتقال وزن ساختمان و لایههای زیر آن به لایههای خاک در عمق پایینتر یا سنگ بستر است. حال وقتی خاک اینچنین ساختارش را از دست میدهد و تماس میان دانههای جامد از بین میرود، دیگر هیچ مقاومتی از خود نشان نمیدهد، یعنی دیگر نمیتواند تنش برشی را انتقال دهد و مانند یک سیال جاری میشود. نوعی از روانگرایی خاک، زمانی روی میدهد که تنش موثر خاک به مرز صفر میرسد که در نتیجه آن مقاومت برشی خاک بهطور کامل از دست میرود. چنین وضعیتی ممکن است از بارگذاری یکنواخت مانند یک تغییر ناگهانی در تنش بالاسری (مانند افزایش بار ناگهانی در یک سد خاکی) یا بار دورهای مانند تکرار تغییر شرایط تنش یا بار ناشی از لرزشهای زمینلرزه پدید آید. در این حالتها، در اثر تغییر بار، مقدار زیادی فشار آب حفرهای در یک خاک اشباع سست، ایجاد و پس از
آن، خاک مانند یک سیال روان میشود. این پدیده به این دلیل است که در اثر بار بزرگ واردشده به خاک، مقدار زیادی فشار آب حفرهای در خاک ایجاد و این فشار از دانههای جامد خاک به آب موجود در حفرههای خاک منتقل میشود. با افزایش فشار آب حفرهای، تنش موثر کاهش مییابد و در نتیجه مقاومت خاک کاهش مییابد و خاک روان میشود. روانگرایی عامل اصلی ویرانیهای سانفرانسیسکو در زمینلرزه ۱۹۸۹، لوماپریئتا و بندر کوبه در زمینلرزه بزرگ هانشین در سال ۱۹۹۵ بود. همچنین ویرانیهای شدیدی که در منطقه مسکونی و حومهای کرایستچرچ در زلاندنو در طول زمینلرزه ۲۰۱۰ کنتربری و زمینلرزه ۲۰۱۱ زلاندنو اتفاق افتاد، همگی ناشی از روانگرایی خاک بود. در بسیاری از کشورهای پیشرفته، آییننامه ساختوساز مهندسان را مجبور میکند که اثرات روانگرایی خاک را در طراحی ساختمانها، پلها، سدها و سازههای نگهدارنده در نظر بگیرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.