|

شعر متعهد می‌کند

«تمام حرف بر سر حرفی است که از گفتن آن عاجزیم.» گزیده اشعار یدالله رویایی با این عبارت از «هفتاد سنگ قبر» آغاز می‌شود. اشعار این مجموعه گزیده‌ای است از دفتر شعرهای «بر جاده‌های تنها»، «ترانه‌ها»، «از دوستت دارم»، «شعرهای دریایی» و «در جست‌وجوی آن لغت تنها» و مانند دیگر آثار رویایی با اندیشه‌ها و ایده‌های شعری او همراه است. رویایی در مقدمه‌ این مجموعه؛ «رویایی در معبر حرف» -که خود مقاله‌ای مفصل، خواندنی و سرشار از ایده است- از شعرهای این مجموعه از زبان، استعاره، هرمنوتیک، فرمالیسم، تعهد و البته شعر حجم می‌نویسد: «... شعرهای اول من، اولین بالش‌های من در شعر بود، در جاه‌طلبی بال می‌زدم، از تجربه‌های گوناگون سر در می‌آوردم، آنچه مرا بیشتر جذبه می‌داد، سهم هنر کلامی در شعر بود و جست‌وجوهایی در شکل و کشف عوامل سازنده آن، از خود قطعه «بر جاده‌های تهی» بگیر تا «اتود»ها، زندگی لغت و بهترین جای آن در مصرع و زندگی مصرع و بهترین جای آن در فضای قطعه، که مرا به کشف اوزان تازه و استعدادهای تازه لغت می‌کشید...» در ادامه «شاعر»، به تلقی‌ای اشاره می‌کند که منتقدان همواره در متهم‌کردنش به کار می‌بردند: «من هیچ‌وقت فرمالیسم را به عنوان یک اتهام نمی‌گرفتم. برای اینکه فکر می‌کنم که مشغله فرم مشغله محتواست و محتواها و فکرها همیشه در زرق‌و‌برق اطرافشان که نه لزوما دکور و تزئین باشد، بلکه در ساختمان ارایه‌شان بهتر ارایه می‌شوند... . مضمون اصلا با تکوین فرم تکوین پیدا می‌کند. من پیش از اینکه بخواهم شعر بسازم به چیزی فکر نمی‌کنم، یعنی مضمون و محتوای شعر من با تکوین فرم تکوین پیدا می‌کند. بیشتر اوقات برای من، این فکرهای من نیست که از سر من روی کاغذ می‌آید. مسیر برعکس است. یعنی مثل اینکه خیال می‌کنم آن چیزی که می‌نویسم فکرهایی است که از کاغذ برمی‌خیزد و نه اینکه از سر من روی سفیدی کاغذ بیاید.» رویایی از مفهوم بنیادی و همیشه مطرحِ «تعهد» نیز می‌نویسد. «بیایید شعر متعهد را فراموش کنیم و به جای این بحث‌ها قبول کنیم که شعر پیش از آنکه متعهد باشد باید متعهد کند.» او معتقد است شاعر اگر شاعر است درونش به تمام مسایل جهان و حیات دور‌و برش حساس و گذراست و اگر شاعر درونی گیرنده نسبت به زمانش ندارد، شاعر نیست. شاعر در بخشی با عنوان «تعاطی فرم و تعهد» از تعهد شعری این‌طور می‌نویسد: «اگر می‌خواهید بگویید که شعر باید شرح و بسطی را به میان مردم ببرد باید بگویم که شعر این وظیفه را ندارد. اصلا زبان شعر زبان شرح نیست... شاعر واقعا باید از درون متعهد باشد و چون درون متعهد دارد همان‌طور که در بیانیه حجم هم نوشته‌ایم شعرش پیش از آنکه متعهد باشد، متعهد می‌کند؛ یعنی او یک درون متعهد دارد و در نتیجه شعرش تعهدآور است.» با این همه شعرهای رویایی به شدت زمینه اجتماعی دارد. منتها همان‌طور که خودش معتقد است، نوع طرح این زمینه‌های اجتماعی/سیاسی از درون متعهد شعرش برمی‌خیزد، پس متفاوت است. زبان و بیان دیگری پیدا می‌کند که به گفته شاعر، «اینها یک حضور ناآگاهانه است که در شعر شاعر خود را بروز می‌دهد.» پس بیان شعر، بیان آنچه که هست، نیست. بلکه بیان آن چیزی است که نیست و شاعر آن را خلق می‌کند. چراکه «شعر، یک گزارش و یا یک روایت نیست.»در این مقدمه/مقاله حرف‌هایی از بیانیه سوم شعر حجم هم هست. رویایی در پاسخ به اینکه پس از گذشت 30‌سال از بیانیه شعر حجم اگر بخواهید از نو آن را بنویسید، چه چیز بر آن اضافه یا از آن کم می‌کنید می‌گوید، پاسخ به این سوال دریچه‌ای یا موقعیتی باز می‌کند برای طرح مانیفست سوم شعر حجم: «بعد از سی سال آنچه بر پوست و گوشت ما گذشته است. بر ما و بر این کهکشان پراکنده شاعران حجم، که در سراسر این جهان تعاطی پیدا و پنهان دارند، ضرورت بیانیه‌ای دیگر را طلب می‌کند... چراکه ذهن من هم هیچ‌گاه بر آنچه که بود نمی‌ایستد و توقف نمی‌کند.» رویایی از شرایط سیاسی و اجتماعی آن زمان، سال‌های آخر دهه40 می‌گوید که هنرمندان حجم‌گرا را به دیدی مجهز کرده بود که شرایط سیاسی- اجتماعی پس از خودشان را، حدس بزنند و ببینند. مردم دوست دارند (و اشتباه می‌کنند) که در یک اثر مدرن کلید کشف کنند. ولی یک شعر حجم معما نیست کلید نیست. خود اثر دلیل و خودش کلیدش است.» در دورانی که نهادهای ادبی مستقر بیش از هر دوران دیگری پا گرفته و به‌نوعی جای «ادبیات» و «نویسنده» نشسته است، رویایی از فردیت و ادبیات به عنوان امری فردی می‌نویسد: «ما می‌باید بالاخره یک روز آن چیزی را که منتقدها و متفکرها در گفتنش تردید می‌کنند، یک‌بار برای همیشه بگوییم، باید بگوییم که فرد همه‌چیز است. فرد تعیین‌کننده است، بخت جامعه در فرد است... حالا دیگر عصر ما عصر فرد و ارزش فرد است.» و معتقد است، شاعر (نویسنده) باید با کشف ارزش‌های فردی، خود و خودش را متعلق به تمام مردم دنیا کند. یعنی خودش را متعلق نکند، به هیچ‌کس و هیچ‌چیز. رویایی این تلقی از ادبیات و شکل‌گیری آن در انزوا و با تاکید بر فردیت را در آخر این مقدمه/مقاله مطرح کرده است. اما شعرهای این مجموعه پس از این مقدمه طولانی با شعر «پایان»، آغاز می‌شود: «شاید این لحظه، لحظه آخر/ شاید این پله آخرین پله‌ است/ شاید این تن که با من است اکنون/ سایه‌ای باشد از تنی دیگر، / میوه‌ای از آفریدنی دیگر، / میوه‌ای تلخ، شاخه‌ای بی‌بر؟ / خواستم پر دهم رکاب گریز/ پشت کردم به پله پایان/ تن من لیک با من بود/ لحظه آخرم گرفت عنان/ که: کجا؟ بسته‌ است راه سفر! /... / ایستادم، تنم که با من بود، / زیر پرهای واژه رویا شد/ در رگم آشیانه زد تردید/ پرسشی ز آن میانه نجوا شد: / شاید این لحظه، لحظه آخر؟ ...»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.