«این وصلهها به من میچسبد»، تاملی بر نسبت ادبیات و روزنامهنگاری
پنج وصله ناجور
امیر جلالی
1 مسلما «این وصلهها به من میچسبد»، مثل هر کتاب دیگری بابطبع عدهای است و بیتردید بسیاری را نیز راضی نمیکند. مثل هر کتاب دیگری در اختیار همه قرار میگیرد، اما در نهایت عدهای را در کنار بسیاری نشاندار میکند. «من یکشبه صاحب سه جنازه شدم. مشروطه مادرم بود که زودتر از برادرم و زنش مرد.» با همین دو جمله آغازین، تا حدی معلوم میشود که با کتابی نامتعارف سروکار داریم. قصد نداریم با ارایه خلاصهای از داستان، ارزیابی و در ادامه تفسیری به یقین «خاص و تازه» نقد «قابل قبول و گویایی» از اثر به دست بدهیم. برعکس، غرض بر جستهسازی پنجکیفیتی است که «وصلهها» را از وجه غالب ادبیات داستانی ایران متمایز میکند. کیفیت اول، ویژگی ژنریک آن است. تکلیف مخاطب با ژانر کتاب روشن نیست. نویسنده هیچ قرارداد از پیش تعیینشدهای با مخاطب منعقد نمیکند. از این رو، گاه خیال میکنیم کتاب اتوبیوگرافی روزنامهنگاری بهاصطلاح دومخردادی است که دیوانهوار صحنه فعالیت مطبوعاتی را ترک میکند تا با گشت وگذار منطق دورونزدیک ایران مراحل داغدیدگی و سوگواری را پشتسر بگذارد. از جنبهای دیگر، کتاب به جلوه سفرنامهای درمیآید که در تداوم سنت
تکنگاریهای آلاحمد و ساعدی با بهانهای روایی موقعیت زندگی را در نواحی دور از مرکز ایران بازگو میکند. عدهای ممکن است جنون دنکیشوت ایرانی را در سیمای مردی بازیابند که به همراه لندرورش بیهدف جادهها، روستاها و شهرهای سر راه پرسه میزند. راوی برای لندرورش نام «کییرکهگور» را انتخاب کرده است. بخش چشمگیری از کتاب، مکالماتی است که میان راوی و لندرور درمیگیرد. بعضیها ممکن است «وصلهها» را کتابی سیاسی قلمداد کنند. از چشم آنها، سفر و مرگ کموبیش همزمان سه تن از نزدیکان صرفا بهانهای است تا فضایی فراهم آید که بتوان در آن دلایل شکست جریانی سیاسی را معین کرد. برخی هم ممکن است با گوشه چشمی به سینما «وصلهها» را تکرار تجربه فیلمهای جادهای ویم وندرس در عرصه ادبیات داستانی ایران بشناسند. نقطه عزیمتهای دیگری را هم میشود به این فهرست اضافه کرد، ولی قدرمسلم مخاطب در آستانه خوانش کتاب با قراردادهای ژانری پیشنهاده سروکار ندارد. این ویژگی که در بین آثار داستانی اخیر کمتر به چشم میخورد، از روحیهای سرچشمه میگیرد که ادبیات را در مفهوم موسع خود منوط به اخلال در زنجیرههای تسلسل علتها و معلولها تعریف میکند. به
بیان سادهتر، رمان در تاریخ تکوین خود با هیوم معاصر است. رمان، در سیر تاریخی خود نه هر روایتی، که روایت دگرگونی و دستکاری زنجیرههای نظم علی است. مورسوی کامو مادرش میمیرد و بیدلیل یا به قول خودش بهخاطر نور شدید آفتاب دست به جنایت میزند. راوی پیتر هانتکه به محض شنیدن خبر مرگ مادرش از تلویزیون با تقلا میکوشد تا برای زنان آلمانی بین دو جنگ پروندهای تنظیم کند و از این طریق تاریخ مکتوم آدمهایی مثل مادرش را به شکل متن عرضه کند. اما راوی «وصلهها»، با مرگ مادر شروع میکند و حتی به مخاطب چنین القا میکند که سعی در رجعت به دوران کودکیاش دارد و لابد دوباره با روایت موجود گمگشتهای روبهروییم که به این در و آن در میزند تا ریشههای خود را باز شناسد. با همه این پیشبینیها متن را تعقیب میکنیم و هر صفحهای که جلو میرویم، میبینیم که راوی مرتبا «افق انتظارات» ما را جرح و تعدیل میکند. «وصلهها» بهجای آنکه شخصیتها و موقعیتها را بازنمایی کند، وضعیتهایی میآفریند که مخاطب را به انفعال دچار میکند. رفتار منفعلانه مخاطب و راوی، از انهدام توالی کنشها و واکنشها نشات میگیرد. وضعیت و اتفاقات به وقوع پیوسته در
کتاب تعادل کنش رخ داده و واکنش درخور را بر هم میزند. در نتیجه، بلافاصله نمیتوان مسیر روایت را تشخیص داد. 2 «وصلهها» رمانی سطحی است. راویاش هم سخت به سطحینگری مبتلاست. حتی از این هم بیشتر، انتقادی است علیه «اسطوره عمق» در زمینه داستان. همهچیز کتاب در سطح میگذرد؛ از جادهها گرفته تا تجربه مواجهه و ادراک آدمهایی که در طول مسیر، راوی و ما با آنها آشنایی مییابیم: «اعتقادم را به هر چیزی که بتواند دیگری را تحتتاثیر قرار بدهد، از دست دادهام. اصلا چه دلیلی دارد بخواهیم آدمها را متاثر کنیم. اگرچه از روز اول همه این نوشتهها برای این نوشته شدند که خوانده شوند. نوشته شدند تا بیاهمیت شوند و از شکوه و جلالشان کاسته شود.» سطحینگری که غالبا با ابتذال و ضعف و بیهودگی در اذهان قرین است، در اینجا در پسزمینهای متفاوت طرح و بسط پیدا میکند. از این منظر، «وصلهها» حسابش را با حسب حالها و شرح نفسهای رایج در داستاننویسی ایران جدا میکند. قرار نیست با نوشتن چنان تاثیری ایجاد کنیم که مثلا زندگی شکستخورده یا رویاهای به حسرت مبدل شده یا بحرانهای کلیشهای زندگی خصوصی در قالب روایت و متن مکتوب از معنایی عمیق
برخوردار شوند. بخش اعظم نیروی روایتگران ایرانی، خصوصا ظرف یکدهه گذشته صرف معنا بخشیدن به لحظههای بیمعنی و حتی ضدمعنی لحظات زیسته شده است. گزاره امری این شکل داستاننویسی تحت لوای تئوریهای حاضر آماده و حرافیهای بستهبندیشده به زندگی ازهمگسیخته و تباهی ملازم با آن «عمق» میبخشد. اتفاقا ادبیات عمیق، صورتی از نهیلیسم است که نوشتن را معادل با ثبت و ضبط احوال یومیه توجیه میکند. به عبارتی، زندگی بیارزش را به سادگی با رواییشدن ارزشمند جا میزنند. آمیزه روایت و حافظه، زمان نازیسته در متن ثبت میکند و در فرآیندی از ابتدا تا به انتها ایدئولوژیک همه ناکامیها به تاریخ ضمیمه میشوند. در ادامه نویسنده و مخاطب، مطابق با اخلاق بردگان و با تکنیکهای کارگاهی و فنون داستاننویسی روز یاد میگیرند بهشکل پانویس تاریخ فاتحان درآیند. «وصلهها» با این سیاست روایتگر از بنیاد سر ناسازگاری دارد. آدمهای کتاب شخصیتپردازی نمیشوند، همگی در وضعیتی پیشافردی قرار دارند. مثلا در بخش «مرنجاب» میخوانیم که آدمی 30سال در یک مکان اتراق کرده است و هیچ دلیلی برای ماندنش ندارد بهجز اینکه گمشده است. تمایل راوی در آغاز بازگشت به
روستای کودکی و شاید احیای احساسات و روحیات ایام کودکی باشد، اما هرچه جلوتر میرویم اتفاقات سطحی بر سطح جاده بر سطح نقشه پهنشده ایران قضیه مرگهای سهگانه را پیچیدهتر میکند. احمد غلامی در عین ساختار سطحی و طنزآلودش فرمهای پیچیدهای را آفریده است. بنابراین خصیصه دوم «وصله ها»، سطحیشدن روایت به نیت هرچه پیچیدهترکردن فرم است. 3 در«وصلهها»، مفهوم حرکت، فراتر از جابهجایی میان دونقطه فرضی یا واقعی است. به جادهزدن و بیمقصد از کویر تا لب دریا را طیکردن مصداقی از حرکت نیست. درست برعکس، در نهایت حرکت و تغییر مکان نوعی بیحرکتی وجود دارد. حرکت، در «وصلهها» از جنس تاثیر است و نه کنش. ما با سفر، سیاحت یا زیارت مواجه نیستیم. اگر همهچیز در حرکت است و فراتر از این اگر همهچیز بدون حرکتدادن، خودش در حال حرکت است؛ بنابراین حرکت کنشمند مکان به مکان چیزی بهجز بیحرکتی نیست. ژیل دلوز در فصلی از مصاحبهاش با کلیر پارنت با عنوان «در باب برتریهای ادبیات انگلیسی-آمریکایی» ادبیات را به گزینش «گریز» در قیاس با سفر تعبیر میکند. تفاوت گریز با سفر بهزعم دلوز، همان تفاوت میان شکلگیری «من»های تازه در قیاس با نقل و
انتقال «من»های موجود است: «توینبی نشان میدهد که بیابانگردها در مفهومی دقیقا جغرافیایی نه مهاجراند و نه مسافر؛ بلکه بر عکس، آنها که از جای خود جم نمیخورند، آنها که مستظهر به استپاند، آنها که با خیزی بلند بیحرکتاند، همانها خط گریز را روی نقطه تعقیب میکنند، همانها بزرگترین مخترعان سلاحهای تازهاند. ولی تاریخ هیچوقت درصدد فهم بیابانگردهایی برنیامد که نه گذشتهای داشتند و نه آیندهای. نقشهها، نقشههای شدتها هستند. جغرافیا همانقدر که فیزیک در حرکت است، ذهن و تن در حرکت نیز هست. لارنس که بر ملویل خرده میگیرد، انتقادش به سبب آن است که وی بیش از حد سفر را جدی گرفته است. سفر چه بسا رجعتی به توحش باشد، منتها چنین رجعتی درجازدن است. در سفر همیشه راهی برای بازقلمرویابی هست: همیشه آدمی پدر، مادر (یا از این دو بدتری) را در سفر باز مییابد. «بازگشت به توحش ملویل را ملول کرد... و چیزی از گریختنش نگذشته است که او برای «بهشت» سوز و بریز راه میاندازد، در منتهیالیه سفر شکار وال، خانه و مادر جای دارند.» (ژیل دلوز، کلیر پارنت. دیالوگها) بنابراین یکی از تهدیدها تبدیل گریز به سفر است. کل جابهجاییهای «وصلهها»
از این بابت نوعی مقاومت در برابر سفر و حفط هویت و موقعیت پیشین است. 4 شخصیت رمان پیش از آنکه ماحصل تضاد باشد از دل پارادکس سر بر میکند. رمانهای بد به بازنمایی تضادهای موجود میپردازند. از درگیری شخصیتها با محیط، جامعه یا خودشان دم میزنند. حال آنکه رمان مولد وضعیتهای پارادکسی است.گذار از تضاد به پارادکس یکی از حدفاصلهای رمان کلاسیک از رمان مدرن است. تصور حاکم بر ادبیات داستانی امروز ایران راه را بر هر پارادکسی میبندد. آنچه در سطح وسیعی شاهد آن هستیم بیان تضادهایی است که سازشکارانه با آنها کنار آمدهایم. از طرف دیگر با گفتمانی رو در رو هستیم که پیوسته در توجیهی شبه- تاریخی راه را بر هر پارادکسی میبندد. در «وصلهها» با شدتهای متفاوتی پارادکس را تجربه میکنیم. راوی هم با کییرکه گور سخن میگوید و هم با مخاطبان زنده. در مرحله بعدی این مخاطب فرضی شامل همه مخاطبان نمیشود. راوی با مخاطب فرضی علیه مخاطبان بالفعل بگومگو میکند. انگار که مخاطبان ادبیات گم شدهاند. عملا هیچکس در اینکه مخاطب واقعی کتاب است یقین حاصل نمیکند. مرز میان توهم، رویا و هشیاری شدیدا مخدوش شده است. کییرکه گور احساسات مذهبی دارد.
آدمهای رمان از معرفی خودشان ناتواناند. در کنار همه اینها راوی از منظر سیاسی نه در زمره مخالفان است و نه موافقان. او فقط میکوشد تا توحش سفر را با گریزی بیپایان مهار کند و در پایان حتی از روایتگری نیز میگریزد. پارادکس دیگر، پارادکس روزنامهنگاری است که با ادبیات پیش میرود و توامان در مصاف با ادبیات پاره پارههای خاطراتی از دوران فعالیت مطبوعاتی در ذهنش احضار میشود. او نه دیگر روزنامهنگار است و نه نویسنده. با این همه نحوه نقل خاطره از جانب لندرور و راوی هیچ فرقی نمیکند. لندرور سخنگوی احمد غلامی درست مثل راوی حافظه دارد و احساساتش را بیان میکند. در واقع، «وصلهها» دو راوی دارد و همه وقایع هم دوبار نقل میشوند. راوی اول ارگانیک و بر مبنای شور حیات لب به سخن میگشاید. راوی دوم مکانیکی است. اما این دو راوی را نمیتوان با لندرور و رانندهاش متناظر دانست. اتفاقا پارادکس درست همینجاست. لندرور- کییرکه گور- روایت ارگانیک را عرضه میکند. در کنارش راننده موضعی کاملا مکانیکی دارد. میان این دو نسبت سر و بدن دلالت نمیکند. زبان و قدرت تکلم حد تمایز انسان و شیء نیست. در وضعیت روایی احمد غلامی انسان و شیء در
تکلم عین هم هستند. این دو راوی، در سطح جان یا مراتب زندگی با هم متفاوتاند. غیاب و مرگ مادر در مرزهای میان جسم و جسد اخلال میکند. سه جنازهای که راوی یکشبه صاحب آنها شده، در تصادف رانندگی مردهاند. کییرکه گور، که هر بار خطابکردنش مستلزم تکرار کلمه «گور» نیز هست، تکرار همان حادثه است. منتها هربار حادثه در بافت متفاوتی اتفاق میافتد. رابطه راوی و کییرکه گور مثل رابطه جنین و تن مادر است. این دو در مراتب حیات با هم تفاوت دارند. 5 «وصلهها» کتابی است با سیزده فصل. همیشه اندکی خرافه برای خرافینبودن ضرورت دارد. «وصلهها» کتابی است درباره نحسی. صفحه ساعتی را فرض بگیریم که دایرهاش بهجای دوازده قسمت، سیزده قسمت دارد. دایرهای با سیزده قطاع. مسلما قطاعها با هم مساوی نیستند. دایره را نمیتوان به 13 قطاع مساوی با هم تقسیم کرد. این مدل هندسی، تعریف مناسبی برای نُحوست است. نحوست کلنجاری بیوقفه و ناممکن با شرایطی است که نمیتوان تغییرش داد. این شرایط کنش و واکنش پیدرپی ایجاد نمیکند. اما نفس تماس انفعالی با آن «من»های تازهای را قوام میبخشد. چطور میتوان بر نحوست فائق آمد؟ هر پاسخی به این سوال در حقیقت نحوست
خلل وارد میآورد. نحوست دقیقا آن وضعیتی است که نمیتوان بر آن فائق آمد. به جای جستوجو برای راهحل تنها میتوان گریخت. اما گریختن نباید با تغییر مکان یا سفر هم ارز باشد. گریختنی که در وصلهها میبینیم گریز به قبل از نحوست است. به دیگر سخن، مکان بعدی حامل حالت قبلی وضعیت است. در مکان باید آنقدر جلو برویم که در زمان یک قدم به قبل از نحوست برسیم. نحوست «وصلهها» نحوست داستان فارسی هم هست. نحوستی که ادبیات و روزنامه را در هم ادغام کرده است. نحوست رمانهایی که گزارشهای مطبوعاتی بدون تاریخ و مهملی از آب درآمدهاند. و موازی با آن، گزارش روزنامههایی که در غبار غلیظ وزان بر سطح رمان صدای خشخش آنها به گوش میرسد. در بین فصلهای رمان فصل اول با مابقی فرق دارد. این فصل به منزله قطاع سیزدهم است. نحوست آغاز میشود و هربار تلاش برای جادادن قطاع سیزدهم به شکست میانجامد. اما با فشار بیشتر، با حد کافی برای فشردن قطاع سیزدهم دایره تا میخورد و صفحه به حجم دگرگونی مییابد. «وصلهها» ماجرای این دگرگونی است. راوی در 12 فصل بعدی با قلمروزدایی از مکان خط گریزی رسم میکند که در مسیر آن، قطاع سیزدهم به چینخوردگیهای کوچکتری
تغییر شکل میدهد: «ترککردن، گریختن، همان رد خطی به جا گذاشتن است. به زعم لارنس، عالیترین هدف از ادبیات، عبارت است از «ترککردن، ترککردن... از افق گذشتن، به زندگی دیگری ورود پیداکردن... هم از این است که ملویل خود را وسط اقیانوس آرام مییابد. او واقعا از خط افق گذشته است.» (ژیل دلوز، کلیر پارنت- دیالوگها) خط گریز، همان قلمروزدایی است.» در جمعبندی نهایی «وصلهها» روایت کاملی نیست. راوی در پایان از ادامه ماجرا انصراف میدهد. «کییر که گور» هم تمایلی به امتداد خط گریز ندارد. در عین تکمیلنبودن، رمان تمام میشود. در عرصه رماننویسی روایت هیچگاه کامل نیست، اما باید اطمینان حاصل کنیم که روایت اتمام یافته است. بین کاملبودن و تمامشدن چه تفاوتی وجود دارد؟ تمامشدن حاصل نوعی انقطاع است. از یک لحظه خاص نظم علی روزمره تغییر پیدا میکند و زنجیرهای از علت و معلولها- چندان که در آغاز گفتیم- روال امور را تغییر میدهد. تمامشدن یعنی آنکه این زنجیره تحول یافته و دم به دم نوشونده هیچگاه به نقطه عزیمت بازنمیگردد. در «وصلهها» با رجعت هیچ کاری نداریم. خط گریز به نقطه اول باز نمیگردد، بلکه مدام از محل عزیمت دور و
دورتر میرود. در مقابل، کاملبودن، خیال آسودهای است که هر عنصر ناهمگون و اخلالآفرینی را تادیب میکند و در نهایت همه چیز را به جای اول خود بازمیگرداند. اختلاف دیگر «وصلهها» با شکل غالب رمانهای فعلی در همین است. اکثر رمانهایی که این روزها به زیور طبع آراسته میآیند، کاملاند و ناتمام. آنقدر کاملند که حتی اگر نوشته هم نمیشدند باز کامل بودند. چهبسا اگر به منصه ظهور نمیرسیدند کمالشان بیشتر بود. با این همه، در نهایت کاملبودن ناتماماند. «وصلهها» خلاف مسیر حرکت میکند. رمان از تمامیت خود به بهای ناکاملیاش صیانت میکند. آنچه کامل نیست، در رمان کمال نمییابد. البته با خواندن «وصلهها» درمییابیم که چرا روزنامهنگاران دوران اصلاحات در این سالها این همه رمانهای کامل ناتمام نوشتند و این روال رماننویسی را به کرسی نشاندند. پاسخ این پرسش، دستکم یکی از پاسخها، این است که نفس زندگی از خیلی قبلتر به یک رمان خامدستانه تبدیل شد. هرچند در ادامه سبک زیستن خود به شکل یک رمان بد درآمد. بدون این پنج وصله ناجور، زندگی ناتمام با رمانهایی کاملا کامل جور در آمد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.