|

مواجهه امام علی‌(ع) با اولین حرکت‌های تکفیری

احمد مسجدجامعی

معاویه برای برپایی سلطنت و پادشاهی برنامه‌ریزی کرده بود. در ماجرای حجربن عدی، مهم‌ترین اتهام او خروج بر خلیفه و در نتیجه کفر و شرک بود، در حالی که حجر از زهاد بزرگ و قاریان زمان خود به‌شمار می‌رفت. در سندی که به دستور زیاد بن ابیه حاکم منصوب معاویه، بزرگان و شیوخ کوفه علیه حجر و یارانش تهیه کردند و به‌آن شهادت دادند، صریحا ذکر شد که سبب کفر و الحاد حجر، نظر مخالف او با آرای خلیفه است. باید این نکته را نیز در نظر گرفت جز گروه بسیار معدودی از هواداران و شیعیان خالص امام(ع) که به راه آن حضرت ایمان داشتند، بسیاری از افراد سرشناس و از اطرافیان و سپاهیان امام(ع) از قبایل سرشناس یا گمنام، در واقع در پی منافع و «سهم» بودند و با گذر زمان، کم کم از امیرالمومنین(ع) فاصله می‌گرفتند زیرا تصور می‌کردند از این به بعد می‌توانند از انواع موهبت‌ها برخوردار شوند. افرادی مانند اشعث بن قیس از بزرگان کوفه، چندان تفاوتی با دیگر مخالفان امام(ع) نداشت و غلبه نوعی تعصب قبیلگی و شهری او را به پشتیبانی از امام(ع) واداشته بود. از قبیل او کسانی بودند که نمی‌خواستند شام بر عراق سروری و سیادت کند و از این اصل دری به عرصه انواع و اقسام منافع مادی گشوده می‌شد. به‌هرحال پشتیبانی آنها از امام(ع) با اما و اگرهایی همراه شده بود و بر محدودیت‌های آن پیوسته افزوده می‌شد. معاویه از بیعت با امام(ع) سر باز زد و حتی حکم برکناری امام را هم نپذیرفت و به‌نحوی، خود او و خاندانش در تحریک و تشویق طلحه و زبیر دست داشتند و حتی با آنان همراهی کردند. سرانجام امیرالمومنین(ع) با سپاه خود به سمت شام به راه افتاد، اما در میانه راه، در جایی بالای رود فرات، به نام صفین با او رو‌به‌رو شد. جنگ صفین میان سپاه امام(ع) و معاویه حدود شش ماه طول کشید و کم‌کم جنبه فرسایشی یافته بود؛ گرچه به هرحال نشانه‌هایی از پیروزی نهایی سپاه امام دیده می‌شد. در هر دو واقعه جمل و صفین، نبرد در سطوح باورهای دینی نیز جریان داشت و معاویه و عمروعاص دریافته بودند که از همین راه می‌توان نتیجه جنگ را دگرگون کرد، زیرا کسانی در سپاه مقابل آماده بودند تا صحنه نبرد را به بهانه‌ای ترک کنند. در هر دو سوی عراق و شام، بخشی از سپاه از «قُرّاء» بودند، یعنی «حاملان و حافظان قرآن» و حیله عمروعاص در طرح فرازکردن قرآن بر نیزه‌ها و دعوت طرفین به حکمیت قرآن، بهانه مناسبی به دست کسانی داد که می‌دانستند حتی در صورت پیروزی طرفی از غنایم و منافع احتمالی نمی‌بندند. به همین سبب یکی از نخستین کسانی که امام را به پذیرش حکمیت خواند، اشعث بن قیس بود؛ رهبر قبیله کِنده و مرد پرنفوذ کوفه، که گرچه از قاریان و حافظان قرآن نبود، اما در برانگیختن آنان در ابراز مخالفت با امام(ع) نقش اساسی داشت. سرانجام به اصرار و پافشاری آنها بود که جنگ بی‌نتیجه روشنی پایان یافت. تاکید حکمیت‌خواهان در مخالفت با ابن‌عباس و اصرار بر انتخاب ابوموسی اشعری -که از قریش نبود و مساله بیعت او با امام مشکوک بود -نشان می‌دهد سرکردگان آنها این جنگ را بیشتر از چشم منافع قبیلگی می‌نگریستند. شمار بسیاری از حکمیت‌خواهان اندکی پس از متارکه جنگ دریافتند به راه خطا رفته‌اند، اما به‌جای آنکه باز به صفوف سپاه امام بازگردند و به ندای آن حضرت در آغاز دوباره جنگ با معاویه پاسخ مثبت دهند، از آن حضرت می‌خواستند «توبه» کند، زیرا از نظر آنان پذیرش هر نوع حکمیت غیرخدا به معنای «کفر» بود و هرکس را که جز این می‌اندیشید کافر می‌خواندند. از این منظر می‌توان آنها را نخستین گروه «تکفیری» خواند. تکفیری‌ها اهل مذاکره نبودند و اگر قرار بود از این طریق به راه راست بازگردند، امام و فرستادگان ایشان کوشش بسیار به کار بردند. بنابر روایتی، وقتی امام علی بر سر منبر کوفه با ایشان مباحثه می‌کرد، یکی از ایشان انگشت در گوش کرده و دهان گشوده بود -و این نشانه‌ای از همه تکفیری‌هاست -و پیوسته این آیه از قرآن کریم را با فریاد تکرار می‌کرد: «وَلَقَدْ أُوحِی إِلَیک وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِک لَئِنْ أَشْرَکتَ لَیحْبَطَنَّ عَمَلُک» که به نحوی پذیرش سابقه امام در اسلام هم در آن بود و امام با آیه دیگری از قرآن پاسخ فرمود: «فَاصْبِرْ ان وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا یسْتَخِفَّنَّک الَّذِینَ لَا یوقِنُونَ». مدتی پیش از جنگ نهروان، خوارج در جایی بیرون کوفه اردو زدند. به نوشته طبری، فرزند یکی از اصحاب پیامبر(ص)، عبدالله بن خَبّاب، با همسر باردارش، از آنجا می‌گذشت. خوارج راه را بر او بستند و درباره حوادث گذشته و اشخاص از او چیزهایی پرسیدند. در این میان، یکی از ایشان از خرمایی که زیر درخت نخلی ریخته بود، در دهان گذاشت و دیگران او را سخت شماتت کردند که چرا مال حرام خورده است و او را وادار کردند تا خرما را از دهان بیرون اندازد! عبدالله با دیدن نمونه‌هایی از این دست امیدوار شد که با جماعتی متدین رو‌به‌روست، اما هنوز مدت چندانی نگذشته بود که او را بر لب نهر سر بریدند و خون او در آب جاری شد. سپس سراغ همسر باردارش که نزدیک وضع حمل بود، رفتند. هر چه این زن آنان را به رعایت تقوا خواند هیچ سودی نداشت و سرانجام شکم او را هم پاره کردند. این نمونه را می‌توان نخستین رفتارهای گروه‌های تکفیری در تاریخ اسلام دانست. این ماجرا نشان می‌دهد خوارج ترکیبی از جماعتی متعصب و راهزن و لاابالی بودند و بسیاری از ایشان بر خلاف آنچه نشان می‌دادند، به هیچ‌وجه ذره‌ای پروای دین و اخلاق و انسانیت نداشته و نام اسلام را به سرقت برده بودند. آنها از سوی دیگر، با این قتل در واقع برای امام علی(ع) پیغام جنگ فرستادند. با وقوع چنین جنایاتی بود که امام بر جنگ با ایشان عزم کرد. خوارج گرچه با معاویه هم سر جنگ داشتند، اما کینه آنها با امام علی(ع) بیشتر بود، زیرا در نبرد با شخصیتی چون امیرالمومنین(ع) که خود آنها بارها به مراتب تقوی و سوابق بلند ایشان واقف و معترف بودند، از هر حیث بی‌سلاح‌تر بودند و از پاسخ به آن حضرت می‌گریختند. قطعا برخی از اعضای خوارج از پشتیبانی کسانی از شیوخ کوفه برخوردار بوده‌اند. می‌دانیم که ابن‌ملجم با اشعث ارتباط داشت و گفته‌اند که اساسا در خانه او سکونت گزیده بود و در ماجرای رازآمیز شهادت امام به دست ابن‌ملجم، نقشی از اشعث‌بن قیس دیده می‌شود. هر چند که امام پس از ضربت‌خوردن تاکید داشتند با هیچ‌کس جز قاتل ایشان کاری نداشته باشند. بدین‌ترتیب، ملاحظه شد دوران خلافت علی امیرالمومنین علیه‌السلام کاملا تحت‌تاثیر حوادث و جریان‌های 30سال پیش از آن قرار داشت و عملا برای ایشان مقدور نبود که الگوی حاکمیت زمان پیامبر را احیا کنند.
پایان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.