|

اردوغان خلاقیت را از عدالت و توسعه می‌گیرد

ترک‌تازی‌های کاریکاتور آتاتورک

حمیدرضا آریان‌پور

اینکه کرانه جاه‌طلبی‌های رجب طیب اردوغان کجاست، اکنون مهم‌ترین پرسش کشور ترکیه است. اردوغان چندی است که قدرتمند‌ترین فرد این کشور است و در این تردیدی نیست، اما در اینکه قدرت او در آینده نزدیک نیز قابل رقابت نخواهد بود، شک نباید کرد. گرچه هرآن احتمال شورش دوباره مردم وجود دارد، اما هواداران «دیکتاتوری اکثریت» در ترکیه آنقدر هستند که سرنگونی حزب «عدالت و توسعه» را در آینده نزدیک نامحتمل سازند، به‌ویژه در شرایطی که اردوغان با تمام قوا در حال حذف مخالفان خود در حزب و در صحنه کلی سیاست ترکیه است. اردوغان تابستان گذشته معترضان به شیوه حکمرانی خود را سرکوب کرد، اما پس از خاموش‌کردن مردم با بهره‌گیری از خشونت با دشمنی تازه روبه‌رو شد. رقبای درون‌حزبی او چه از سر فرصت‌طلبی و چه به‌خاطر نارضایتی واقعی از سرکوب معترضان، چالشی تازه برای نخست‌وزیری شدند که از سال ۲۰۰۳ قدرت را قبضه کرده بود. این چالش بعد که با مشکل مخالفت گولن و هواداران او با سبک سررشته‌داری اردوغان و هواداران او همراه شد، بد‌ترین روزهای اردوغان را رقم زد که با پیروزی حزب حاکم در انتخابات شهرداری‌ها در بهار ۲۰۱۴ به پایان رسید. مشکلات بالقوه همچنان پابرجا هستند، ولی یکه‌تازی اردوغان هم با قدرت تمام ادامه دارد. آن زمان که نارضایتی مردم به اوج رسیده بود و غول مذهبی-تجاری گولنیستی هم پشتیبانی خود را از حزب عدالت و توسعه پایان داده بود، عده‌ای از پایان اسلام سیاسی به سبک عدالت و توسعه خبر می‌دادند، اما باورمندان به این نظر از ابتدا به سیاستگذاری‌های حزب عدالت و توسعه بی‌توجه بودند، حزبی که هرگز معتقد به اسلام سیاسی نبوده است. حزب و رهبر آن با موفقیت در انتخابات اخیر نشان دادند قوی مانده‌اند تا اردوغان به فکر ماندن در قدرت از طریق ریاست‌جمهوری بیفتد و به سیاست‌ورزی سکولار اسلام‌محور خود ادامه دهد؛ سیاستی که ضمن احترام به اصول لاییسیته قانون‌اساسی ترکیه مدرن، به هویت اسلامی کشور نیز بهای بی‌اندازه می‌دهد. تابستان گذشته صد‌هاهزار تظاهرات‎کننده‌ای که به خیابان‌های استانبول آمدند در سرنگون‌کردن نخست‎وزیر و ماندن در پارک گزی میدان تقسیم موفق نبودند، اما دست‌کم هشداری به اردوغان دادند تا در صورت رییس‌جمهورشدن به فکر تعدیل سیاست‌های داخلی خود باشد. فشار بر اردوغان در درون حزب، کمترین اثر اعترضات تابستان گذشته است. این فشار در ظاهر به حذف مخالفان درون‌حزبی منجر شده، اما در ‌‌نهایت به تعدیل سیاست‌ها در دوره اردوغان می‌انجامد. اعضا و نزدیکان عدالت و توسعه سال‌ها تاب هیچ انتقادی را نداشتند، اما مطرح‌شدن احتمال دورشدن هواداران هشدار به حزب بود. رقبای اردوغان در حزب مواضعی ملایم علیه سرکوب گرفتند تا خود را از او جدا کنند، اما اردوغان با تعدیل سیاست‌ها در آینده دو نشان را با یک تیر خواهد زد؛ حفظ سبد آرا و حذف مخالفان گویا مهم‌ترین اهداف رجب طیب اردوغان هستند. آن زمان حتی برخی رسانه‌های هوادار دولت شروع به انتقاد جدی از سیاست‌های حزب کردند و هواداران گولن هم از همین مقطع فعال‌تر شدند تا روند تازه‌ای شکل بگیرد و اردوغان دایره جاه‌طلبی‌هایش را اصلاح اما نه محدود کند. گولنیست‌ها در واقع بخشی از حزب حاکم بودند که حالا در آستانه حذف کامل قرار دارند. مخالفت در حزب حاکم هم‌اکنون بی‌معنی است و وفاداری به اردوغان باید ثابت شود. اسناد فاش‌شده در ویکی‌لیکس نشان می‌دهد به باور دیپلمات‌های آمریکایی هواداران گولن «مهم‌ترین گروه اسلامگرای ترکیه هستند که عمیقا در میدان سیاست، شامل سطوح بالای حزب حاکم عدالت و توسعه نفوذ کرده‌اند» و این مهم‌ترین دلیل تصفیه مخالفان در ترکیه اردوغان است. عدالت و توسعه در واقع گردهمایی گروه‌های متنوعی است. این شامل هر دو هواداران اردوغان و گولن می‌شود. از سال ۲۰۰۲ که عدالت و توسعه به قدرت رسید، این دو گروه شراکتی استراتژیک داشتند. گولن آرای عدالت و توسعه را بالا می‌برد و اردوغان هواداران گولن را زیاد می‌کرد. اما با افزایش اختلافات اردوغان مجبور شده هواداران غیرگولنی خود را تقویت کند که در بین آنها هم مخالفانی پیدا می‌شد. اما پیروزی حزب حاکم در آخرین انتخابات، به یکپارچه‌شدن بیشتر عدالت و توسعه کمک می‌کند. نامزدی اردوغان نشان می‌دهد حزب همچنان تحت مدیریت اردوغان است، اما انگار حزب هم مانند مردم بیشتر روی واقعیات اقتصادی حساب می‌کند. بخش قابل‌توجهی از مردم ترکیه از حکومت عدالت و توسعه ناراضی هستند، اما بدون تردید از وضعیت خوب اقتصادی کشورشان راضی هستند و از آن نفع مستقیم می‌برند. تصفیه گولنیست‌ها در قوه‌قضاییه و رده‌های ارشد حزب عدالت و توسعه در کنار تدوام‌ ماندن اردوغان، در قدرت می‌تواند هم نشانه تشدید قدرت‌افزایی او باشد و هم نشانه خطر بالقوه برای دموکراسی ترکیه. به این ترتیب اردوغان حتی در عرصه اقتصاد و فرهنگ هم در حال محدودکردن گولن و هواداران اوست. اختلاف درون عدالت و توسعه حتی می‌توانست برای اردوغان خطرناک‌تر باشد، اما او از آن هم عبور کرده است؛ دست‌کم فعلا. چنان‌که گفته شد آن اوضاع خطرناک در واقع به معنای پایان اسلام سیاسی نیست که اصلا تعریف حزب عدالت و توسعه از سیاستمداری با هویت اسلام سیاسی سازگار نیست. حزب عدالت و توسعه که از بقایای حزب «فضیلت» شکل گرفته از‌‌ همان ابتدا برای دوری از رسیدن به سرنوشتی مانند سرنوشت پیرامونیان اربکان خط سیر خود را همسو با پذیرش لاییسیته در سیاستمداری ترکیه قرار داد و به آن پایبند ماند. اعتقاد به جدایی دین از سیاست و همزمان موفقیت در اقتصاد به رشد قدرت این حزب کمک کرد. اردوغان در سال‌های گذشته قوانینی مربوط به محدودیت‌های اجتماعی وضع کرده، اما اینها بیشتر مربوط به تلاش حزب عدالت و توسعه برای تثبیت هویت اسلامی جامعه است که مورد پذیرش بخش عمده‌ای از جمعیت سنت‌گرا نیز است. عدالت و توسعه در واقع ضمن حفظ هویت اسلامی که برای تفکیک قدرت حزب میان احزاب مختلف و همچنین تفکیک کشور در همسایگی تمدن مسیحی به کار می‌آید، بر سکولارماندن هم تاکید داشته است. اردوغان با چنین سیاستی قدرت خود را در حزب و در میان احزاب تقویت کرده است. اینکه عدالت و توسعه گرفتار فساد است و بد‌تر از آن توسعه اقتصادی را بر هر چیزی مقدم می‌داند، حالا آشکار است اما روندی است که احتمالا چندی به درازا کشیده خواهد شد. اردوغان حالا به فکر رییس‌جمهورشدن است. این مقام قدرت زیادی در ترکیه کنونی ندارد، ولی او و هوادارانش حتی ممکن است چندماه پس از رییس‌جمهورشدن نخست‌وزیر فعلی به فکر تغییر ساختار سیاسی بیفتند و نظام پارلمانی را به نظام ریاستی تغییر دهند تا بازگشت اردوغان به شخص اول‌بودن حتی چندسال هم زمان نبرد. با این ترک‌تازی اردوغان، آیا او توان این را دارد که آتاتورک دوم شود؟ واقعیت این است که سرکوب نیروهای مخالف درون حزب عدالت و توسعه ممکن است در سال‌های آینده پیامدهای جدی‌تری داشته باشد. تلاش اردوغان برای یکدست‌کردن هواداران و تاکید بیش از اندازه بر یکپارچه‌بودن افکار درون حزب ممکن است خلاقیت را از حزب حاکم حذف کند و آینده حزب را در معرض خطر قرار دهد. این اتفاق اگر رخ دهد موفقیت‌های مرد شماره‌یک سیاست ترکیه را کمرنگ خواهد کرد تا از مقام رهبر کم‌نظیر کاریزماتیک نیز فروبیاید. این تاکید بر یکی‌بودن اطرفیان می‌تواند به‌طور بالقوه به معنای رشد نیروهای سکولار هم باشد که آزادانه‌تر با رقبیان اندیشه‌ای نزدیک به خود برخورد می‌کنند. اردوغان احتمالا به آن روز‌ها هم فکر می‌کند، اما حالا بیشتر سرمست از رای موافق ۴۵درصدی در انتخابات شهرداری‌ها در ۳۰مارس، به حذف رقبا می‌پردازد. این موفقیت در متن گرایش ضدالیت ترکیه ممکن شده، اما می‌تواند با سیاست‌های پوپولیستی که پل ارتباطی رهبر کاریزماتیک یک جامعه شرقی با مردم است، ادامه پیدا کند. کشور وارث امپراتوری عثمانی تحت مدیریت کسانی قرار گرفت که تحت تاثیر فاشیسم و ناسیونال‌سوسیالیسم اروپا بودند. از این‌رو آن الیت جامعه‌ای را با رهبری متمرکز شکل داد که قوم‌پرستی را تبدیل به ایدئولوژی حاکم کردند. این ایدئولوژی در تمام زمینه‌ها حتی اقتصادی یاریگر تمرکز قدرت شد. همیشه الیت سیاسی بود که الیت اقتصادی را شکل می‌داد. این تمرکز قدرت و شکل‌گرفتن بدبینی به الیت حاکم در ‌‌نهایت باعث شد که اردوغان بتواند از شرایط بهره‌برداری کند. در واقع موفقیت اولیه اردوغان ناشی از واکنش مردم به الیت قدیمی و متحدان آنها بود. حالا در حدود ۱۵سال گذشته الیت تازه‌ای شکل گرفته که اردوغان با حذف بخشی از آن می‌تواند به بدبین‌شدن دوباره مردم به الیت حاکم کمک کند. هم‌اکنون نشانه‌هایی وجود دارد، اما موفقیت چشمگیر در آخرین انتخابات می‌تواند نشان‌دهنده این باشد که گام‌برداشتن اردوغان در مسیر افزایش اتوریته ممکن است برای حامیان او ملموس نباشد یا اگر هست امید به بهره‌برداری از مزایای اقتصادی باعث عدم دوری رای‌دهندگان شده است. اما این مسیر برای ادامه نیاز به تعدیل دارد وگرنه اردوغان خود رهبر الیتی می‌شود که سال‌به‌سال بیشتر از اقبال طبقه متوسط فاصله می‌گیرد. حزب عدالت و توسعه مرهون رای این طبقه است و ترک‌تازی این الیت باید کران‌مند باشد. آخرین موضع اردوغان این بوده که حزب او حزب یک نفر نیست، اما واقعیت حرف‌های دیگری برای گفتن دارد. بد‌ترین اتفاقی که تحت هدایت اردوغان می‌تواند برای ترکیه رخ دهد، دوقطبی‌شدن جامعه است و این حتی از دیکتاتوری اکثریت نیز بد‌تر خواهد بود. حالا مهم‌ترین اتفاق را باید در ماه‌های پس از رییس‌جمهورشدن اردوغان دنبال کرد. جاه‌طلبی‌های او برای ترکیه و حتی منطقه عواقبی دربر دارد که خیر یا شربودن آنها را تصمیمات او، الیت همراه او و الیت مخالف تعیین خواهد کرد. شمار الیت مخالف او در درون حزب روزبه‌روز کمتر می‌شود و الیت مخالفان دیگر احزاب هم در ارایه عملکردی که قابلیت رقابت داشته باشد، ناموفق بوده است. در هر حال اردوغان را هم مانند هر رهبر دیگری تاریخ قضاوت خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.