ضرورت پيگيري مذاکرات هستهاي
امير مدني . پژوهشگر خاورمیانه
توافق مهم اما موقت «ژنو» که «برنامه اقدام مشترک» نام گرفت، ايران و قدرتهاي جهاني را به يافتن راهحل جامع براي مساله هستهاي ايران تا تاريخ ۲۰ ژوئن (29 تير) متعهد ميکرد. با وجود مذاکرات فشرده چندينماهه و برخي پيشرفتها، دستيابي به توافقي پايدار و جامع - بيآنکه در درازمدت غيرممکن شده باشد - تا تاريخ تعيينشده ممکن نشد. اگرچه به دليل اراده و خواست سياسي، مذاکرات تا آذر سال جاري تمديد شده، اما طولانيشدن مذاکرات و استمرار اختلافات نميتواند باعث نگراني نباشد. اين در حالي است که به دليل شکننده بودن تعادل امنيتي در منطقهاي، ميزان اختلافات بايد ميزان تعهد به ادامه مذاکرات را افزايش داده و اراده سياسي دستيابي به توافق را استوارتر کند. از ديگرسو، باوجود نقش بسيار مهم اروپا، چين و روسيه در پيشگيري از برخورد و تعديل مواضع با ابزار ديپلماسي در سالهاي سخت تقابل، باور عمومي کارشناسان سياسي و برداشت همگاني آن است که محور مذاکرات برپايه روابط دوجانبه ايران و آمريکا قرار دارد؛ روابطي که در صورت بهبود ميتوانند کمکي شايان به بهبود شرايط اقتصادي جهاني کرده و امنيت را در منطقه آشوبزده و مهم خاورميانه تامين کند.
اما اختلاف اساسي در کجاست؟ گذشته از اختلافنظر درباره تاسيسات فردو، تاسيسات آب سنگين اراک، ادعاهاي مربوط به فعاليتهاي گذشته و... همچنين نحوه و مدت لغو تحريمها، اختلاف پايه بر سر ميزان غنيسازي در ايران است. آگاهان بر اين باورند که تغيير موضع دولت آمريکا از «مخالفت با غنيسازي اورانيوم» به «مخالفت با ساخت بمب» گام مهمي بهشمار ميرود. دولت ايران نيز با پذيرش کنترل و شفافيت بيشتر رسما اعلام کرده است که قصد ساخت بمب را ندارد. بنابراين اختلاف در ميزان غنيسازي است. ايران خواستار غنيسازي در حد کنوني اما در مقياسي صنعتي است در حاليکه آمريکا خواستار غنيسازي در سطحي آزمايشگاهي است. به باور کارشناسان چنانچه از نوشتهها و برداشتهاي دولتمرداني چون جک استراو، يوشکا فيشر و ديپلماتهايی چون البرادعي برميآيد: احتمالا ايران راهي چون آلمان و ژاپن برگزيده است که مبتني بر دستيابي به دانش هستهاي در تمام سطوح آن با اعلام چندباره نداشتن قصد سياسي ساخت بمب هستهاي است. در محافل سياسي و نظامي واشنگتن، اين آگاهي وجود دارد که دانش هستهاي قابل بمبارانکردن نيست. اين در حالي است که خواسته اساسي آمريکاي تحت رهبري
اوباما - يعني تعهد ايران به نساختن بمب هستهاي - پيشاپيش تامين شده و در عين حال ايران پذيرفته است که ميزان پلوتونيوم توليدي تاسيسات آب سنگين اراک را کاهش دهد و کنترلهاي بيشتري را مجاز بدارد. منجمدسازي ظرفيت غنيسازي در سطح کنوني بدون برچيدن تاسيسات موجود در سياست توام با نرمش ايران در محدوده زماني سه تا هفتساله پذيرفتني است در حاليکه آمريکا خواستار تعهد زماني بيشتر با حداقل ۱۰سال انجماد ظرفيت غنيسازي است. به باور موسسه کنترل تسليحات (Arms Conrol Association) که بيانگر نظريات دموکراتهاي آمريکا بهشمار ميرود اين شکاف ازميانبرداشتني است. راهحلهاي ديگري چون تامين سوخت يا بخشي از آن از بيرون يا انجمادي شش تا ۱۰ ساله در سطح کنوني و آزادسازي آن پس از اين مهلت زماني نيز وجود دارند. اهميت ادامه گفتوگوها براي دستيابي به توافقي جامع دامنهاي بسيار وسيعتر از مساله هستهاي دارد. بهبود روابط ايران و آمريکا ميتواند گذشته از کنترل تندروها، به رفتارهاي ماجراجويانه برخي کشورهاي منطقه در حمايت ارگانيک از تروريسم تکفيري و گسترش نظاميگري پايان دهد و به يافتن راهي براي پاياندادن به تراژدي فلسطينيان
ياري رساند. در همين راستا و در سايه همکاري ايران و آمريکا بسياري از مشکلات منطقه مانند بحرانهاي جاري در سوريه، عراق، افغانستان، بحرينِ و بيش از همه تروريسم سلفي/ جهادي/ تکفيري که صلح و مدنيت بشري را تهديد ميکند، ميتواند تضعيف شده به سوي نابودي سوق داده شوند. يافتن راهحل براي اين چالشهاي بزرگ، گذشته از امکان ايجاد امنيت فراگير باعث کاهش کلي هزينهها و نزول بهاي فرآوردههاي نفتي و گازي خواهد شد و اقتصاد جهاني میتواند شاهد رشد دوباره باشد. در نقطه مقابل، ناکامي در دستيابي به توافق جامع، باعث افزايش تنشهاي چندجانبه شده و ميتواند براي کل جهان داراي عواقب وخيم غيرقابل پيشبيني باشد. يکي از اين عواقب ميتواند دورسازي بيشتر ايران از گرايش تاريخي خود به سوي مديترانه و اروپا و راندن ايران و منابع انرژي مربوطه به سوي قدرتهاي نوظهور شرقي باشد. در آمريکا اين آگاهي وجود دارد که ايران داراي نهادهاي اجتماعي و جامعه مدني نيرومندي است و مدنيت چندين هزاران ساله ايراني به دلايل تاريخي، فرهنگي، جغرافيايي و... فراسوي دولتها و حاکميتها ريشهِ ثبات در خاورميانه آشوب زده و اوراسيا بحران زده است. همچنين اين
آگاهي وجود دارد که هيچ مسالهاي در خاورميانه بدون مشارکت ايران قابل حل نيست. در سايه دستيابي به توافق، افقهاي جديدي از همکاري ميتوانند گشوده شوند و ايران را به روح دروني و تاريخي خود يعني تامين کردن امنيت خود و ديگران در راستاي حقوق بينالمللي و روح قوانين «فرا قومي» و «فرا فرقوي» در چارچوب فرهنگ تلفيقي برآمده از همزيستينزديک کند؛ امري که با پايان يافتن تحريمها و بهبود شرايط اقتصادي ايران داراي سهولت بيشتري خواهد شد و تروريسم با مشارکت فعال ايران ميتواند به نيستي سوق داده شود. ايرانيان دريافتهاند که دستيافتن به توافق با بازيگران ژئوپليتيک جهاني و به ويژه و اساسا با اروپا و آمريکا گذشته از پايان دادن به تحريمها، تندروي را مهار کرده و با افزايش همگرايي ملي، به سود جامعه مدني تمام شود. اين توافق در چشمانداز گستردهتر ژئوپليتيک نيز داراي اهميت اساسي و حياتي است. ايرانيان با نگاهي به سير امور جاري و سربرآوردن هيولاي هولزاي افراطيگري مرتبط با باورهاي وهابي و «نوعثماني» و شکلگيري نيروهاي گريز از مرکز، با تاملي بر تاريخ و با نگاهي به جغرافياي خود به ياد ميآورند که سرزمينشان بسان جزيرهاي
در ميان اقيانوس است؛ اقيانوسي آلوده به تندرويهاي چندگانه وهابي در جهان عرب، «دیو بندي» در شبهقاره هند و گرايشهاي نوعثماني که با تبديل دين به ابزاري ژئوپليتيک از هر سو به آن فشار ميآورند. همانگونه که اوزون حسن آق قويونلو (1478-1423) براي متوقف کردن قدرت رو به رشد عثمانيان به گشايش رابطه با دوکنشين ونيزِ و دولت پاپي رم پرداخت و صفويان براي متوازن کردن قوا، هياتهاي ديپلماتيک به نزد پاپ پائولو پنجم فرستادند، ايران امروز نيز در مييابد تا براي آنکه جزيره ثبات باقي بماند و بتواند در برابر فشارهاي چند گانه بر نقش تاريخي خود در ايجاد امنيت منطقهاي و سراسري- از جمله از خليجفارس تا درياي مديترانه- ايستادگي کند، بايد با حفظ رابطه خوب با بازيگراني چون چين و روسيه به توافقي پايدار با اروپا و آمريکا دست يابد تا با بهبود وضع اقتصادي و اجتماعي خود به تامين صلح و امنيت منطقهاي و جهاني ياري رساند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.