آمریکا به خودکفایی میاندیشد
جهان در انتظار تکانه نفتی
محمدامین محمدی
ایالات متحده آمریکا با 18میلیونبشکه در روز بزرگترین مصرفکننده نفتخام در جهان به شمار میرود امروزه امنیت در حوزه انرژی چه در زمان حال و چه زمان آینده یکی از دغدغههای اساسی و مهم برای کشورهای فعال و صاحبنام در این حوزه چه در مقام تولیدکننده یا مصرفکننده یا صاحب فناوریهای فرآوری است. شاید بیش از هر زمانی در این روزها علاقهمندان به رویدادهای صنعت نفت در میان اخبار به بحث خودکفایی ایالاتمتحده آمریکا در زمینه تولید نفت برخورد کرده باشند. در حال حاضر طبق آمارهای رسمی اداره آمار انرژی ایالات متحده آمریکا، این کشور بزرگترین مصرفکننده نفت خام به میزان حدود 18میلیونبشکه در روز است و با فاصله قابل توجهی از آن کشور چین با مصرف حدود 10میلیونبشکه در روز قرار دارد. از میزان 18میلیونبشکه نفت مصرفی آمریکا در روز، 12/3میلیونبشکه آن تولید خود آن کشور بوده و حدود ششمیلیونبشکه روزانه واردات دارد که تقریبا 30درصد کل نفت مصرفی آن کشور را شامل میشود. اما منشأ بحث خودکفایی ایالات متحده آمریکا کجاست؟ در پاسخ به این سوال باید گفت به لحاظ فنی ذخایر نفتی به دودسته متعارف Conventional و غیرمتعارف
Non-conventional تقسیم میشوند. طبق آمار این سازمان، کل ذخایر متعارف نفتی جهان 1/6 هزارمیلیاردبشکه نفت برجاست که از این مقدار 802میلیاردبشکه آن در خاورمیانه قرار دارد و سهم ایالات متحده آمریکا حدود 30میلیاردبشکه است. شناختهشدهترین ذخایر غیرمتعارف نفتی، شیلهای نفتی Oil shale هستند که بهلحاظ تعریف فنی سنگهای حاوی مواد اولیه تولیدکننده نفت در حوضههای رسوبی محسوب میشوند و با تکنیکهای خاص- که عموما شامل حرارتدهی است- میتوان از آنها نفت تولید کرد. مسلم است که کشور آمریکا با ذخایر متعارف خود توانایی خودکفایی در زمینه تولید نفت را ندارد. طبق آمارهای منتشرشده، این کشور به میزان 223میلیاردبشکه نفت برجا در ذخایر غیرمتعارف خود دارد و بزرگترین دارنده این ذخایر در سطح جهان است و با واردشدن این ذخایر به محاسبات همهچیز تحت تاثیر قرار میگیرد. در مقام مقایسه میتوان به این موضوع اشاره کرد که بر اساس آخرین آمار کل ذخایر نفتی ایران 157میلیاردبشکه و کل ذخایر نفتی کشور عربستان سعودی 268میلیاردبشکه است که البته با توجه به ملاحظات فنی تمامی آن قابل تولید و بازیافت نیست. در بحران نفتی ایجادشده در دهه70 میلادی
میزان تولیدات از شیلهای نفتی به مقدار قابل توجهی افزایش یافت و توانایی ایفای نقش این ذخایر در حوزه انرژی نمایان شد. نمودار بهخوبی بیانگر نوسانات تولید از این ذخایر است به نحوی که مشاهده میشود در فاصله سالهای 1990 تا حوالی 2006میلادی تولید از این ذخایر کاهش یافت و پس از آن روندی صعودی گرفت. روند تولید از ذخایر شیلهای نفتی طبق آنچه که تاکنون بیان شده است، آمریکا قصد دارد با واردکردن ذخایر غیرمتعارف خود به چرخه تولید و مصرف نفت در بازار جهانی، از واردات نفت و هزینه سنگین آن و وابستگیهای مربوطه خلاص شود. این مطلب اما برای صاحبان ذخایر نفتی در سایر نقاط جهان که فروشنده نفت هستند، خوشحالکننده نیست زیرا حذف آمریکا از خیل مشتریان نفتی و به عنوان بزرگترین مصرفکننده نفت در جهان و با توجه به عملکرد مکانیسم عرضه-تقاضا در بازار نفت منجر به کاهش قیمت جهانی نفت خواهد شد و برای کشورهای مصرفکننده دیگری مانند چین مدتزمان قابلتوجهی طول خواهد کشید تا این خلأ بزرگ تقاضا را پر کنند. اگر بخواهیم به شکل آماری بررسی کنیم، در حال حاضر کل مصرف انرژی در جهان حدود 89میلیونبشکه در روز است که میزان
ششمیلیونبشکه نفت وارداتی آمریکا در روز معادل هفتدرصد کل مصرف روزانه است. این موضوع- یعنی خودکفایی آمریکا در امر تامین نفت مصرفی- البته مزیت استراتژیک و منحصر به فرد کشورهای صاحب ذخایر نفتی را هم به خطر خواهد انداخت. اما توسعه ذخایر غیرمتعارف محدودیتهایی هم دارد. از آنجا که تولید از ذخایر غیرمتعارف عموما نیازمند صرف انرژی برای حرارتدهی است تا قبل از اینکه قیمت نفت به میزان قابل قبولی برسد، تولید از این ذخایر توجیه اقتصادی ندارد و کارشناسان در حال حاضر کف قیمت 50دلار بهازای هر بشکه نفت را برای آنکه پیششرط لازم فراهم شود، مناسب میدانند که با توجه به شرایط روز این شرط فعلا محقق شده است. اصطلاحا سرمایهگذاری برای توسعه ذخایر غیرمتعارف نفتی را «سرمایهگذاری انرژی بر انرژی» مینامند. عامل محدودساز دیگر عدم توسعهیافتگی کامل فناوریهای لازم برای توسعه این ذخایر در مقایسه با فناوریهای کاملا پویای مورد استفاده در برداشت از ذخایر متعارف است. به هررو آنچه که جهتگیریهای کلان به ما نشان میدهد، رفتن بزرگترین مصرفکننده نفت جهان یعنی ایالات متحده آمریکا به سوی خودکفایی از واردات است. کشور ما به عنوان یکی
از بزرگترین دارندگان منابع نفتی میتواند با هوشمندی باعث جلوگیری از عدمالنفع حاصل از کاهش قیمت نفت طبق فرآیند فوق شود. مهمترین قدم در حال حاضر صیانت از مخازنی است که در حال تولید هستند. متاسفانه به دلیل کمبودهای فنی و مالی در حال حاضر برخی از مخازن ما با حداقل راندمان در حال تولید هستند و به لحاظ فنی اگر چارهای نشود، امکان از دسترفتن آنها وجود دارد. نرخ بازیافت میانگین کنونی از مخازن ما چیزی حدود 25 تا 30درصد از ذخیره اولیه است که این مقدار با مقدار نرخ بازیافت جهانی چیزی حدود 25تا 30درصد اختلاف دارد و به معنی از دسترفتن امکان تولید و استفاده بهینه از مخازن نفتی است. موضوع بعدی که باید در نظر مسوولان قرار گیرد - که خوشبختانه به نظر میرسد به همین ترتیب است- توسعه هر چه بیشتر و سریعتر میدانهای مشترک با کشورهای همسایه بهخصوص میادین پارسجنوبی و آزادگان است تا بتوان به این طریق منافع ملی را تامین کرد. اما مطلب مهم دیگری که بتوان به آن اشاره کرد - غیر از مباحث مربوط به تولید که اشاره شد - بحث نحوه فروش نفت است. کشور ما به لحاظ فنی کاملا این توانایی را دارد که از خامفروشی نفت پرهیز کرده و با ایجاد
واحدهای پالایشگاهی و پتروشیمی پس از تولید ارزش افزوده، محصولات را صادر کند. این موضوع باعث خواهد شد تا در آینده بلند و میانمدت نهتنها نگرانی از نوسانات قیمت جهانی نفت نداشته باشیم، بلکه به پشتوانه یک صنعت پویا و رو به رشد فرآوری نفت، درآمدها و عواید ناشی از صادرات را از گزند این نوسانات تا حد ممکن حفظ کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.