|

به بهانه نمایش «و آنک انسانِ» محمد رضایی‌راد

زندگی باید رنج بکشد

نادر شهریوری (صدقی)

«ببخشید اجازه بدید از اول شروع کنم»، «هیچی سر جای خودش نیست.» اینها جملاتی‌اند که در نمایش «وآنک انسان» تکرار می‌شود. «وآنک انسان»، مونولوگ است و مونولوگ بهترین شکل برای اعتراف است، هر اعتراف از «دردی درونی» یا «وجدانی معذب» نشأت می‌گیرد، در وجدان معذب «حس گناه» وجود دارد، یعنی باید یک گناه ولو گناهی آبستراکت وجود داشته باشد تا اعتراف انجام پذیرد، نیچه به‌عنوان زبان‌شناس ریشه کلمه گناه را مترادف با بدهی* و اعتراف‌کننده را بدهکار می‌داند، متهم با اعتراف بدهی خود را تسویه می‌کند، گویی تنها در آن صورت است که چیزها دوباره به سر جای خودشان بازمی‌گردند.پارفیری پترویچ، بازپرس راسکولنیکوف مدام دایره اطراف راسکولنیکوف را تنگ‌تر می‌کند تا راسکولنیکوف که مرتکب جنایتی هولناک شده را به اعترافی خودخواسته بکشاند، پارفیری پترویچ مطمئن است که راسکولنیکوف فرار نخواهد کرد و سرانجام برای رهایی از درد درونی یا همان عذاب‌وجدان زبان به اعتراف می‌گشاید: «فرار خواهد کرد یعنی چه! این ظاهر امر است اصل مطلب چیز دیگری است، نه بدان جهت از من فرار نمی‌کند که نمی‌داند کجا فرار کند بلکه از لحاظ روانی نخواهد گریخت حتی اگر هم محلی برای فرار می‌داشت... آزادی برایش دلپسند نخواهد بود.»1 البته پارفیری پترویچ درست می‌گوید، راسکولنیکوف حتی اگر جایی هم برای فرار داشته باشد به لحاظ روانی نمی‌تواند فرار کند، لابد اعتراف از آزادی برایش دلپسندتر است،‌او باید حساب خود را صاف و بدهی‌اش را پرداخت کند، بنابراین زبان به اعتراف می‌گشاید «بگذار همه را یک‌مرتبه بگویم».2 اما علت اعترافات راسکولنیکوف ریشه در سنت مسیحی دارد. «رستگاری از طریق مکافات‌دیدن» مهم‌ترین علت اعتراف راسکولنیکوف است،‌ مکافات برای قاتل رستگاری می‌آورد اما نقطه اوج مکافات خود را در رنج به نمایش می‌گذارد. در سنت مسیحی رنج تقدیس می‌شود، حتی بخش مهمی از هنر و ادبیات در روسیه بعد از انقلاب اکتبر متاثر از مقوله رنج در سنت مسیحی است** در این‌صورت رنج چیزی است که روح را پالایش می‌دهد و مهم‌تر آنکه رنج توجیه‌کننده زندگی می‌شود. به این‌سان در الهیات مسیحی «زندگی ذاتا ناعادلانه است و آدمی رنج تاوان ناعادلانه‌گی ذاتی را می‌پردازد، زندگی گناهکار است زیرا رنج می‌برد پس این بدان معناست که زندگی باید توجیه شود یعنی باید از ناعادلانگی خود بازخرید شود یا نجات داده می‌شود از طریق همین رنجی که زندگی را متهم می‌سازد.»3 بسط این موضوع اما ابعاد وسیع‌تری می‌یابد زیرا چنانچه رنج توجیه‌کننده زندگی است و اگر زندگی در اساس ناعادلانه است بنابراین سوژه انسانی باید رنج بکشد تا عدالت را به زندگی بازگرداند. این بی‌عدالتی هماهنگ با الهیات بنیامینی می‌تواند زمینه‌ساز تلاش برای تحقق عدالت در نقطه نهایی- نوعی مسیانیسم- باشد تا به تعبیر تنها بازیگر نمایش وآنک انسان -نینا- چیزها را دوباره به سر جای خود بازگرداند. زمان «وآنک انسان» به تحولات بعد از انقلاب اکتبر ارتباط می‌یابد، وقایع از یک بعد به کشتن میرهولد در 1939 مربوط می‌شود بنابراین و به‌ناگزیر مهر آن تحولات را در خود دارد. اهمیت این نمایش از یک نظر به‌خاطر آن است که نویسنده نوعی خویشاوندی میان «اعتراف»، «سنت مسیحی» و «تحولات بعد از انقلاب اکتبر 1917» به‌وجود می‌آورد*** به عبارت دیگر گویا نویسنده تحولات بعد از انقلاب اکتبر را ادامه الهیات مسیحی در نظر می‌گیرد آیا چنین است؟ پانوشت‌ها: *واژه Schould به آلمانی هم به معنای «گناه» و «خطا» و هم به معنای «بدهی» است، تبارشناسی اخلاقی نیچه ص 78 **در بحث مهمی از ادبیات شاخص روسی «رنج» و «فقر» به‌مثابه رنجی عمیق تقدیس می‌شود نمونه بارز آن ماکسیم گورکی است. ***داستایفسکی به‌عنوان نویسنده‌ای بسیار تاثیرگذار متاثر از سنت مسیحی است، نوشته‌های او تاثیری عمیق بر تحولات اجتماعی دوران خود و بعد از خود گذاشت. 1،2) جنایت و مکافات داستایفسکی، مهرآهی ص 491، 590 3) نیچه و فلسفه دولوز، عادل مشایخی ص 45

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.