|

بخشی از کتاب «جادوی تئاتر»

مشکل اختیار زبانی مناسب ساختار درام که با وجود (حتی به رغم) درام‌نویسان به‌نامی چون زنده‌یاد اکبر رادی، بهرام بیضایی، روانشاد غلامحسین ساعدی، زنده‌یاد بیژن مفید، اسماعیل‌خلج، بهمن‌فرسی و سعید پورصمیمی که چند نمایشنامه جاندارش متاسفانه نمایش‌دادنی نیستند و خجسته‌کیا، به گمان من هنوز گشوده و صورتبندی نشده است. به باور من ادبیات کهنسال و قوی‌بنیاد ایران هنوز بر سر درام‌نویسی که سوغات فرنگ است سنگینی می‌کند، بدین معنی که روایت و نقالی کمابیش و با تفاوت‌هایی چند بر درام‌سازی مبتنی بر گفت‌وگو، می‌چربد و فزون می‌آید. نمایشنامه، نخست برای آنکه گفته و بازی شود، نوشته شده است، نه بدین نیت که اثری ادبی و جزء تاریخ ادبیات محسوب گردد... غرض آنکه درام، الزاما انشاء ادبی فاخری نیست بلکه از مقوله گفت‌وگوست و باید قابل فهم برای همه باشد، اما نباید در ابتذال فرو افتد؛ بلکه باید ایمان به آرمان و کمال مطلوبی را که موجب بهروزی و رستگاری است ‌برانگیزد، بی‌آنکه کج‌تابش کند. به‌زعم بودلر: «در واژه، در کلام، مایه‌ای قدسی هست که نمی‌گذارد با آن قمار کنیم. کاربرد عالمانه زبان، در حکم کاربست نوعی جادوگری برای یادآوری است.» اما این «کاربرد عالمانه» به معنی مغلق‌نویسی، به نثری منشیانه و به زبانی پرتعقید و تکلف نیست، بلکه مقصود، کاربرد زبانی رسا و بی‌عیب و نقص و زیباست که در عین سادگی، به درستی افاده مقصود کند. بنابراین زبان درام به گمان من، باید زبان مکتوبی نزدیک به زبان محاوره و قابل فهم عامه باشد یعنی آنگونه که میرزا فتحعلی آخوندزاده صورت‌بندی کرده است «در دایره سیاق تکلم و نه در دایره سیاق انشا» بگنجد. ضمنا خاصه از یاد نباید برد که ساده‌نویسی و ایجاز از ویژگی‌های تجدد است. اما گفتن ندارد که منظور سادگی‌ای نیست که شخصیت‌های پیچیده چندبعدی سرشار از تناقض‌های انسانی را به تجسم نیکی یا تبلور پلیدی محض بدل کند (آنچنان که مثلا در بعضی فیلم‌ها بر محیط پاک روستایی و محیط فاسد شهری تاکید رفته است) یا تقریبا همه شخصیت‌های درام به یک زبان، سخن گویند که در این صورت، در این زبان واحد یکدست، خصوصیات اجتماعی و فرهنگی و اخلاقی آدم‌های بازی، انعکاس نمی‌یابد، چنانکه گاه شاه و گدا و ارباب و رعیت و خاتون و کنیز در نمایشنامه‌های «تاریخی»، گویی همه به یک شکم از مادر زاده‌اند! این یکدستی زبان «معیار»، به گمان من موجب دیگری هم دارد و آن بیان «ایدئولوژیکی» غالبا پنهان درام‌نویس است که حتی نادانسته از ذهنیت مرام باور نویسنده، سرچشمه می‌گیرد و بر زبان آدم‌های بازی جاری می‌شود و به «نمونه»سازی بیشتر گرایش دارد تا به «تصویر»پردازی... اما در همین دوران، به‌جز درام‌نویسانی‌ که به تفاوت از مرام و مسلک چپی و فولکلور و عرفان و ترانه‌سرایی و موسیقی و اسطوره در درام‌نویسی بهره برده‌اند و هر یک نیز مقامی خاص دارند، تئاترنویسی که در سایه افتاده و فراموش شده است و به گمانم اگر از سر مصلحت‌بینی به حلقه نوجویان بی‌بند‌و‌باری که به هر قیمت ولو با نادیده‌گرفتن و حتی فداکردن پاره‌ای واقعیات فرهنگی و مصالح اخلاقی می‌خواستند طرحی نو درافکنند و در این راه سر از پا نمی‌شناختند و گاه رسوایی به بار می‌آوردند، نمی‌پیوست و بیراه نمی‌شد، پایه و مایه شایانی برای درام‌نویسی خاصه در مقوله پوچی و معناباختگی داشت با «رویکردی به ظاهر غیرسیاسی و غیرمتعهدانه»، زنده‌یاد عباس‌نعلبندیان بود، منتها زبانش پیچیده و مالامال از تعقید است و همین ویژگی که شاید برای تصویر امری یاوه و بی‌محل، به نظرش ضروری یا مناسب می‌نمود، فهم مطلب را دشوار می‌کند. ولی من خاصه در آن روزگار شهرت و مقبولی نعلبندیان که درامش «پژوهشی سترگ...» را در جشن هنر شیراز نمایش دادند (1347) دقیقا ندانستم چرا که به باورش همه‌چیز پوچ و لغو است: «آیا محیطی که در آن می‌بالید، وی را به این باور رسانده بود یا از شیوه‌ای که باب روز شده بود و در بعضی محافل، نشان هنرمندی و روشنفکری به‌شمار می‌رفت، تقلید می‌کرد؛ اما نعلبندیان آدم صاف و ساده و بی‌شیله پیله‌ای بود به گمانم قلبا اعتقاد داشت که جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچ است...»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.