|

تئاتر و هرچیز دیگر

ادبیات نمایشی و هنر تئاتر قدمتی طولانی دارند که در سیر تکامل خود با پدیده‌های دیگر پیوند خورده‌اند و تاکنون درباره این پیوند و ارتباط، مطالعات زیادی صورت گرفته که یکی از آنها مجموعه‌ کتابی است با عنوان «تئاتر و هرچیز دیگر» که با بیش از 10مجلد می‌کوشد نسبت تئاتر را با پدیده‌های دیگر روشن کند؛ مجموعه‌ای که یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایش دوری از پیچیدگی‌های فلسفی و نظری متن‌های آکادمیک است و از این‌رو می‌تواند طیف گسترده‌تری از مخاطبان را به خود جلب کند. در بخشی از مقدمه این مجموعه آمده: «تئاتر همه‌جا هست. از مراکز تفریحی گرفته تا تئاترهای کوچک و مستقل، از آیین‌ها و مناسک دولتی تا تشریفاتی که در صحن دادگاه انجام می‌شود، از صحنه‌های ورزشی در استادیوم تا میدان جنگ. از به‌هم‌پیوستن این اشکال گوناگون تئاتری زنجیره‌ای ساخته می‌شود که از طریق آن باورها، عقاید و رسوم جوامع به عرصه ظهور رسیده و بحث و بررسی می‌شود. تئاتر هزاران‌سال است که همراه ماست. در این مدت روش مطالعه تئاتر تغییراتی اساسی یافته و اکنون وقت آن رسیده است تا توجه خود را از ادبیات نمایشی غرب به سایر حوزه‌ها معطوف کنیم. تئاتر با تاثر از آیین و عصیان که هر دو برخاسته از فرهنگ بشری هستند، جایگاه خود را میان انواع گوناگون نمایش کسب کرده و این امر به‌نوبه خود ما را به کشف روابط میان علوم و رشته‌های گوناگون رهنمون می‌کند؛ زیرا در بیش از 50سال گذشته تئاتر و اجرا به استعاره‌های کلیدی و نیز شیوه‌ای برای بازاندیشیدن درباره مسایلی چون جنسیت، اقتصاد، جنگ، زبان، هنرهای زیبا، فرهنگ و احساس فرد از خویشتن بدل گشته است.» مجموعه «تئاتر و هر چیز دیگر» نیز مبتنی بر همین روابط میان تئاتر و رشته‌ها و موضوعات دیگر، قصد دارد تا در کتاب‌هایی کم‌حجم ظرفیت بینارشته‌ای که در هنر تئاتر و اجرا نهفته است را نشان دهد. بنا به توضیح مقدمه، کتاب‌های این مجموعه در پی کشف ارتباط میان تئاتر و ابعاد دیگری از جهانی پهناورتر است؛ همچنین این موضوع را بررسی می‌کند که چطور جهان در تئاتر و تئاتر در جهان به نمایش درمی‌آید. عنوان اول این مجموعه کتابی است با نام «تئاتر و شهر» نوشته جن‌ هاروی که با ترجمه سپیده خمسه‌نژاد به فارسی منتشر شده است. شاید اولین مواجهه با کتاب این پرسش را به‌وجود آورد که چه نسبتی میان شهر و تئاتر برقرار است یا اصلا منظور از شهر و فضاهای شهری چیست؟ پیشگفتار کتاب پاسخی کوتاه به این پرسش‌های احتمالی داده از جمله اینکه مردم را به‌مثابه تماشاگران یا دست‌کم تماشاگرانی ضمنی دانسته است: «آنها به‌رغم طبقه اجتماعی، جنسیت، نژادهای گوناگون و تفاوت‌هایشان به‌طور مشترک از شهر نیز بهره می‌برند، همان‌طور که در سالن نمایش حضور می‌یابند و از یک نمایش لذت می‌برند. زیرا ممکن است تنش‌ها و امیال درونی‌ای که این افراد از خود بروز می‌دهند، سیر و سلوکی که در شهر انجام می‌دهند و آنچه در آرزویش هستند یا از آن هراس دارند، همان چیزهایی باشد که شما به‌دنبالش هستید تا آن را شرح و بسط و روی صحنه نشان دهید. زیرا آنچه ما آن را جامعه گذرای سالن نمایش می‌نامیم، بازتابی است از جوامع گذرایی که بیرون در سطح جامعه وجود دارد. زیرا شهر شبکه‌ای است متشکل از بزرگراه‌ها، سیگنا‌ل‌های تلویزیون، نواحی حومه، اینترنت، رویاها و جایی که در آن امیال و خواسته‌های ما را چیزی که سرمایه‌داری متاخر نامیده می‌شود و به مخاطره می‌اندازد، به انقیاد در‌می‌آید و بالاخره یا از آن رهایی می‌یابد یا کاملا از دست می‌رود. زیرا شهر امتیازهایی نیز دارد، محدوده فرصت‌ها و امکانات. زیرا اشباح سیاست، گذشته و معاصر همواره در شهر سرگردان هستند.» عناوین بخش‌های این کتاب عبارتند از: «تئاتر و شهر»، «شهر و متن»، «ماتریالیسم فرهنگی، تئاتر و شهر»، «شهر و اجراگردی: اجرای شهر» و نتیجه‌گیری پایانی کتاب با عنوان «شهر، تئاتر، اجرا، تکثر، تناقض، جهان‌وطنی.» «تئاتر و سیاست» نوشته جو کلهر عنوان دوم از مجموعه تئوری تئاتر است که با ترجمه امیر کیانپور منتشر شده. نویسنده کتاب در همان ابتدا عکسی تکان‌دهنده از یک واقعه‌ای را توصیف می‌کند که بی‌ربط به تلقی کتاب از مفهوم سیاست نیست. عکسی مربوط به درگیری‌های نزدیک جنگل‌های بارانی آمازون در شمال غربی برزیل که در آن پلیس در حال بیرون‌انداختن اعضای جنبش کارگران بدون زمین است. صفی از پلیس در حال پیشروی به سوی بیننده، با سپرهای چوبی و فولادی سیاه که دیواری سفت‌و‌سخت را جلو آنها تشکیل داده و چهره‌هایشان را پوشانده است. آنچه از نیروهای پلیس دیده می‌شود فقط زانوبندهای زرهی، شلوارهای رزمی خاکستری و چکمه‌های سیاهی است که بر زمین کوبیده می‌شوند. پیش‌روی این صف زنی پشت به یکی از سپرها با دست‌هایی درهم‌گره‌خورده و با چشمانی کاملا بسته و دهانی گشوده به فریاد، کودکی را در آغوش دارد که صرف‌نظر از دمپایی‌های پلاستیکی آبی‌اش برهنه است. در مرکز عکس، باتومی چوبی بالای سر زن معلق مانده و این تصویری است از آنچه میان پلیس و مردم حاضر در آن نقطه در جریان بوده است. اما مفهوم اصلی‌ای که این کتاب از سیاست در نظر دارد، «کوششی مهم، گریزناپذیر، و دشوار برای تعیین روابط قدرت در یک فضای موجود معین» است. بر این اساس نویسنده این پرسش‌ها را در پیوند با تئاتر پیش می‌کشد که: «چه بر سر سیاست می‌آید، وقتی ما یا دیگران با آن (همچون این مورد مخصوص) به مثابه نوعی دراماتورژی برخورد کنیم؟ به عبارت دیگر، وقتی رویارویی ما با سیاست نه آنطوری باشد که این زن-پشت به سپرهای در حال پیشروی، با چشم‌های کاملا بسته و با دهان گشوده به فریادی که آن را نمی‌شنویم- با سیاست مواجه می‌شود؛ و نه مشابه با مواجهه عکاس...، بلکه وقتی با آن همان‌طوری که اکنون مواجه شدیم رویارو شویم، یعنی در مقام بیننده تصویر یا شنونده وصف آن از زبان دیگری. چنین مواجهه‌ای با سیاست بی‌شباهت نیست به طرز مواجهه ما با چیزها در تئاتر (یا به طرز برخوردی که ما گاها با تئاتر در نوشته‌های مطالعات تئاتر داریم)؛ چرا که در تئاتر نیز هیچ صحنه‌ای به خودی‌خود روی نمی‌دهد، بلکه به طریقی خاص صرفا محض خاطر تماشاگران ترتیب داده‌ می‌شود، که البته خود این تدارک صحنه به منظور اثرگذاری یا کار بر روی تماشاگران به شیوه‌های خاص». عناوین بخش‌های این کتاب هم عبارتند از: سیاست، تئاتر، کار، لذت، تئاتر سیاسی؟ و پیامبران لجوج.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.