|

به مناسبت تولد «رودولف آرنهایم»

تئوریسین دوران صامت سینما

امیر گنجوی

«رودولف آرنهایم» در 15 جولای 1904 در شهر برلین آلمان متولد شد. او در زمینه‌روانشناسی، فلسفه، هنر و موسیقی تحصیل کرد و نوشت. او همچنین به‌ دلیل اندیشه‌ها و نظراتش پیرامون سینما شناخته شده است. با وجود آنکه نزدیک به 80سال از انتشار کتاب نسبتا کوتاه آرنهایم «Film alsKunst» می‌گذرد، هنوز هم این کتاب از مهم‌ترین منابع سینمایی به‌شمار می‌رود. تفکر آرنهایم بر این اصل استوار بود که هنر خوب باید بیانگرا باشد. او بر این نظر بود که هنر بیانگرا از قدرت بالای آموزشی برخوردار است. او ادعا کرد که با گریز از واقعیت و توسل به ویژگی‌های خاص و محدود‌کننده سینما، یک فیلم از قدرت بالای بیانگری و آموزش برخوردار است. درواقع او می‌پنداشت که در هر هنری «نواقصی» وجود دارد و به مدد آنها، هنرمند قادر است ویژگی‌های خاص هنری را ارایه کند. رنگ سیاه و سفید، نبود صدا و بو، تفاوت بین زمان و مکان در فیلم و واقعیت، محدودبودن بازیگر در یک قاب و نداشتن عمق سه‌بعدی، نواقص سینمایی بود که به نظر آرنهایم سبب جدایی سینما از واقعیت شده و ویژگی‌های منحصربه‌فرد سینما را در قیاس با دیگر هنرها خلق کرده. آرنهایم روی این نواقص تاکید کرده و هنرمندان را دعوت کرد که از آنها استفاده کنند. فیلم‌های موردعلاقه او کارهایی هستند که از این نواقص بیشترین بهره را گرفتند. بگذارید برای فهم بهتر موضوع مثالی بزنم. یکی از فیلم‌های مورد علاقه آرنهایم، «مهاجر» چارلی چاپلین است. در یکی از سکانس‌های این فیلم، کشتی‌ای را می‌بینیم که در آن تعداد زیادی مهاجر دیده می‌شود. این گروه به‌دلیل شرایط جوی دچار دریازدگی شده‌اند و در حال بدی به‌سر می‌برند، سرهای آنها خم است و دوربین، مهاجران را در حال بالاآوردن نشان می‌دهد. دوربین جلوتر می‌رود و ما چارلی چاپلین را خم‌شده روی عرشه کشتی می‌بینیم. با توجه به وضعیت مهاجران اولین ایده‌ای که با دیدن چارلی چاپلین به ما منتقل می‌شود آن است که این ستاره کمدی سینمای صامت، در حال بالاآوردن است و به این دلیل خم شده است. وقتی که دوربین جلوتر می‌رود و ما از نزدیک چارلی را می‌بینیم، متوجه می‌شویم او درحال صید یک ماهی است! این سکانس بیشتر تماشاگران را می‌خنداند. چرا این اتفاق رخ می‌دهد؟ به نظر آرنهایم به‌دلیل وضعیت دوربینی که روی چارلی زوم کرده، ما قادر نبودیم بفهمیم چاپلین در حال انجام چه کاری است. از نظر او، همین نواقص دوربین در گرفتن دقیق چاپلین، موجب قدرت تصویر بر پرده نقره‌ای است و آن را برای بیننده خاص و غیرقابل پیش‌بینی می‌کند. آرنهایم به‌‌دنبال خلق چنین لحظات ناب سینمایی است. به نظر آرنهایم خلق این لحظات، به ویژگی‌های محدودکننده سینما وابسته است که هنرمند از آنها برای بیان خود استفاده می‌کند. در مثال بالا، محدودیت تصویر و کادر سبب شد تا فیلم چارلی چاپلین تاثیرگذار شود. وجود این محدودیت که از تفاوت سینما با واقعیت و هنرهای دیگر ناشی می‌شود، آرنهایم را نسبت به هر پدیده‌ای که سینما را به سمت واقعیت یا هنرهای دیگر نزدیک و شبیه می‌کرد، بدبین کرد. او که تئوریسین دوران صامت سینما بود، نسبت به ورود صدا به سینما اصلا خوشبین نبود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.