|

تازه‌های نشر فرهنگ جاوید

درسگفتارهای «کلژ دو‌فرانس»

نشر فرهنگ جاوید با همکاری سایت انسان‌شناسی و فرهنگ در برنامه انتشاراتی مشترکی در نظر دارند مجموعه دروس افتتاحیه کلژ دوفرانس را در زمینه علوم انسانی منتشر کنند. نخستین درس‌هایی که منتشر شده، درسگفتار رمون آرون با عنوان «جامعه‌شناسی تمدن مدرن»، درسگفتار امبرتو اکو با عنوان «در جست‌و‌جوی زبان کامل» و درسگفتار رولان بارت با عنوان «نشانه‌شناسی ادبی» است. در بخشی از یادداشتی که ناصر فکوهی استاد گروه انسان‌شناسی دانشگاه تهران و دبیر این مجموعه بر آن نوشته، آمده است: کلژ دوفرانس یکی از معتبرترین موسسات دانشگاهی جهان به‌شمار می‌رود. این دانشگاه در عین‌حال بیشتر از آنکه دانشگاه باشد، مرکزی است برای گسترش دانش انسانی در پیشرفته‌ترین و آخرین مراحل تحول و تکامل آن. هر بار استاد جدیدی، از خلال فرآیندی دموکراتیک، آزاد و بر اساس مشورت و نظر مشترک دیگر اساتید به این مرکز راه می‌یابد، یا بر کرسی استادی تکیه می‌زند که پیش از او رشته‌ای از میان ‌رشته‌های بی‌شمار علوم را گشوده است، یا بر اساس تخصص استاد جدید برای وی کرسی ویژه‌ای تاسیس می‌کنند. استاد جدید، نخستین درس خود را در برابر همکاران آتی‌اش ارایه می‌دهد و در این درس نه‌فقط برنامه خویش را برای سال‌های پیش‌رو ترسیم می‌کند، بلکه فراتر از آن در یک سخنرانی موجز و فشرده حاصل تجربه‌ای درازمدت و پربار را به سایر عالمان حاضر در جلسه عرضه می‌کند. از این‌رو، درس‌های افتتاحیه کلژ دوفرانس از معروفیتی جهانی برخوردارند و به اکثر زبان‌های مهم جهان ترجمه شده‌اند. این درس‌ها افزون بر آنکه اغلب حاوی نکاتی بسیار ارزنده در زمانه خود هستند، در نگاهی تاریخی و درازمدت نیز عموما عمری دیرپا دارند، چنان‌که امروزه نیز می‌توان درس‌هایی را که 50 یا 60سال پیش در زمینه‌های مختلف ارایه شده‌اند، خواند و بسیار آموخت. این عمر طولانی به‌ویژه در زمینه علوم انسانی و علوم اجتماعی که با پدیده‌های درازدامن و پایدار رابطه دارند، بیشتر است. بازگشت به زبان آدم ابوالبشر اکو در این سخنرانی به دنبال روایت تاریخی است که در آن زبانی مقدس و الهی که الهام‌بخش انسان‌های اولیه بوده است، زنده شود؛ تنها زبانی که قادر به بازگرداندن وحدت و سازگاری بر مدار زمین است. او روایت خود را با وام‌گیری از سفر پیدایش و کتاب‌مقدس و مساله نام‌گذاری انسان روی موجودات مختلف آغاز می‌کند و به ماجرای برج بابل و خلط زبانی می‌پردازد که از ساخت این برج آغاز شد. اشاره او به روایت تاریخی تورات از ساخت بلندترین برج جهان است که قرار بود به آسمان برسد. در ‌پی این بلند‌پروازی مردم بابل سخن یکدیگر را نفهمیدند. آنجا بابل نام گرفت زیرا در آنجا خداوند لغت تمامی اهل جهان را مشوش و مردم بابل را بر روی کل زمین پراکنده کرد. «زبان کامل همچون جزیره گمشده یا سرزمین ناشناخته یا جام مقدسی است که آدمیان در حسرت وصالش می‌سوزند و عالمان کبیر فرهنگ اروپایی ذهن خود را به زلف خیالش گره زده‌اند. با وجود این، در هنگامه‌ای که من در اینجا رویای دستیابی به زبان واحد را مطرح می‌کنم، زبانی که زمینه‌ساز برادری میان آحاد انسان‌هاست و در موقعیتی که پیکره اروپا در باب وحدت سیاسی و نظامی و بازرگانی خود پای میز مذاکره آمده‌اند، این مردم به زبان‌های مختلف تکلم می‌کنند.» اکو در این کتاب با اشارات تاریخی به شکل‌گیری زبان عبری و پیش از آن زبان آدم ابوالبشر می‌کوشد ایده زبان کامل و دگرگونی‌های تاریخی زبان را با ارجاعات ادبی به دانته و دیگر نویسندگان و شعرا توضیح دهد. زبان‌ها نمی‌توانند با قرارداد به‌وجود آیند زیرا انسان‌ها برای وضع قواعد همواره به زبان نخستین نیاز خواهند داشت. بنابراین در آغاز زبانی خدادادی وجود داشته که از انواع اسم‌ها و مترادف‌ها بهره‌مند بوده است چرا که به کمک این زبان آدم ابوالبشر باید قادر می‌بود بدون هیچ‌گونه ابهامی کلیه اشیای جهان را نام‌گذاری کند. پیش از اکو، متفکران دیگری مثل آگوستین قدیس از زمان‌های دور به ایده احیای زبان آدم ابوالبشر پرداخته‌اند. از نظر اکو، اروپا بیش از آنکه خود را در محدوده جغرافیای سیاسی تعریف کند در قالب جغرافیایی زبانی تعریف کرده که این مساله ریشه بسیاری از اختلافات قومی و نژادی در قرن اخیر بوده است. نقد تفکر جامعه‌شناسی تجربه فاشیسم و دو جنگ جهانی در قرن بیستم فیلسوفان و جامعه‌شناسان زیادی را به بازنگری و نقد آموزه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی و فلسفه سوق داد. تمایل برخی جامعه‌شناسان به نادیده‌انگاشتن تاثیرگذاری رژیم‌ها در روند تاریخ به بهانه دلبستگی به واقعیت‌های پایدار و ژرف و معنویت‌گرایی فلاسفه به زعم آرون از جمله این آموز‌ها بودند. این درسگفتار، سخنرانی آرون در اول دسامبر 1970 در کلژ دوفرانس در خصوص مکاتب و اندیشمندان مختلف حوزه جامعه‌شناسی است؛ به عقیده نویسنده، جامعه‌شناسی در جایگاه دانش جامعه مدرن، به امر اجتماعی‌ای می‌پردازد که از مفاهیم سنتی امر سیاسی و امر اقتصادی متمایز است. جامعه‌شناسی یا اگر ترجیح دهیم بگوییم پیشاجامعه‌شناسی فلسفی قرن گذشته به عنوان اندیشه در باب بحران جامعه مدرن اساسا از صنعت و دموکراسی ریشه می‌گرفت و نیز همان‌ها را موضوع مطالعه خود قرار داده بود. این گزاره در مورد سن‌سیمون و نیز توکویل یا مارکس هم مصداق پیدا می‌کند. اما دکترین‌های سوسیالیستی نیز در نیمه نخست قرن نوزدهم بازمانده‌های میراث دوگانه انقلاب صنعتی و انقلاب فرانسه بودند. انقلاب صنعتی که با سرمایه‌داری لیبرال پیوند داشت، به‌نظر می‌رسید می‌خواهد فعالیت عمده زمانه ما را از هرگونه سازماندهی آگاهانه دور نگه دارد. انقلاب فرانسه در خود تناقضی داشت: به نام برابری حقوقی افراد، ادعای حذف امتیازات موروثی و انتقال خصوصیات- در مفهوم انسان‌های متشخص یا نجیب‌زاده- را داشت، اما اکثریت شهروندان را زیر یوغ فقر، الزامات تولید و تمایز به لحاظ شأن و مقام می‌برد و تنها به لطف ایدئولوژی‌ها- از داروینیسم اجتماعی گرفته تا شایسته‌سالاری‌- است که این اشکال بازسازی‌شده با نابرابری‌هایی که قرون متمادی وجود داشته، اشتباه گرفته نمی‌شوند. آرون در بخش دیگری از کتاب به تمایز میان سنت‌های مختلف جامعه‌شناسی وبر و دورکیم می‌پردازد: «دورکیم با پرسش فلسفی درباره رابطه میان فرد و اجتماع و وبر نیز با پرسش باز هم فلسفی در باب رابطه شناخت و عمل پای به عرصه جامعه‌شناسی نهادند.» او در نخستین سخنرانی خود در کلژ دوفرانس می‌کوشد از جزم‌اندیشی و شک‌گرایی که به گمان او مشخصه جامعه‌شناسی جوامع معاصر است، اجتناب کند. نشانه‌شناس دیگری که درسگفتار او در کلژ دوفرانس منتشر شده رولان بارت یکی از مهم‌ترین متفکران حوزه نشانه‌شناسی است. آثار او حوزه‌های متفاوتی را شامل می‌شود؛ از نشانه‌شناسی تا نقد ادبی، عکاسی، سیاست، مد و فرهنگ عامه. بارت با معکوس‌کردن عبارت سوسور - که زبان‌شناسی را بخشی از دانش عمومی نشانه‌ها یا همان نشانه‌شناسی می‌داند - معتقد است این نشانه‌شناسی است که بخشی از زبان‌شناسی به شمار می‌رود. هدف و مقصود نشانه‌شناسی، مطالعه نظام‌های نشانه‌ای مانند زبان‌ها، رمزها، نمادها، نشانه‌های علامتی و مواردی از این دست است. نشانه‌شناسی یکی از بهترین روش‌های کارآمدی است که با ایجاد معنی و به تعبیر رولان بارت با فرآیند معنی‌دارشدن سروکار دارد. در عمده آثار او هرچند نشانه‌شناسی در معنای عام آن در پدیدارهای اجتماعی بررسی شده است، ولی به نظر همواره این سویه گرایش زیبایی‌شناسی او بوده که او را در مقام یک منتقد هنری برجسته کرده است. بارت در دوره ساخت‌گرایی سعی در بنیان نظریه‌ای در علم ادبی و نشانه‌شناسی داشت تا از آن بتواند در برخورد با پدیدار‌های اجتماعی، فرهنگی و هنری به‌مثابه روش بررسی استفاده کند. در این سخنرانی نیز او از ارتباط بین زبان، گفتمان و حوزه‌های قدرت که به گمان او در همه امور زندگی جاری و ساری هستند، پرده برمی‌دارد. بارت چشم‌اندازهای جامعه‌شناسی و شاخص‌های قدرت را با استفاده از تقابل زبان و گفتار معین می‌کند. اگر نشانه‌شناسی به متن می‌رسد دلیلش آن است که در این همنوایی سلطه‌های خرد، ‌متن دقیقا در هیات شاخصی از عدم قدرت ظاهر می‌شود. بارت با برقراری این ارتباط و کمک‌گرفتن از نظریات نشانه‌شناسی به نقدی از ساختار قدرت و جامعه و ارتباط متن با سیاست و جامعه می‌پردازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.