|

جغرافیای درک بحران

فرشاد کوشا

اندرو ملون، رییس خزانه‌داری آمریکا در جریان رکود بزرگ 1929 و یکی از ثروتمند‌ترین افراد آمریکا معتقد است در یک بحران دارایی‌ها به صاحبان حقیقی‌اش بازمی‌گردد. از آن زمان تاکنون چیز زیادی عوض نشده. وقتی بحران اخیر از یک بحران بانکی به یک بحران مالی و بحران بدهی دولت‌ها تغییر شکل داد، پاداش‌های سالانه همچنان پرداخت می‌شد، حال آنکه در یونان و ایسلند مردم عادی شغل‌هایشان را از دست دادند و دسترسی‌شان به خدمات اجتماعی کاهش یافت. همان‌طور که رییس سیتی‌بانک اشاره می‌کند: «کشورها نمی‌توانند ناپدید شوند. همیشه می‌دانید کجا پیدایشان کنید.» همین که حباب‌ها بترکد، توقعات درباره ارزش دارایی‌ها بر باد می‌رود، خوشبینی به یأس می‌انجامد و ثروت به‌طرز بی‌رحمانه‌ای بازتوزیع می‌شود. سرمایه‌داری با پاکسازی خود از بدهی‌ها و بارکردن هزینه‌های تعدیل بر دوش فقرا و ضعفا به بقای خود ادامه می‌دهد. از منظر دیوید هاروی، این آخرین بحران از بحران‌های ساختاری بزرگ است که نشان توسعه سرمایه‌داری است و حاکی از اینکه محدودیت‌های اصلی به رشد بعدی انجامیده‌اند. بحران‌ها از این منظر، ذاتی خود سرمایه‌داری و ابزارهایی‌اند که با آنها سرمایه‌داری خود را از نو احیا می‌کند. تنها چیزی که پایه‌ای ایجاد می‌کند برای جهش به جلو بعدی، نوعی تخلیه دوره‌ای بدهی‌ها و فعالیت‌های غیرمولد است. سرمایه‌داری در 200سال گذشته خود را از هر نظر پویاترین و مولدترین نظام اقتصادی تاریخ معرفی کرده ولی ثروت حاصل از این نظام به بهای از دست‌رفتن انسان‌ها و بیش از آن محیط زیست طبیعی به دست آمده است. هاروی بیشتر علاقه دارد بحران 8-2007 را به منزله نوعی تجلی کرد‌و‌کار سرمایه‌داری درک کند تا اینکه بخواهد به جزییات این بحران بپردازد. او در بیش از دو دهه اخیر به یکی از مفسران برجسته اقتصاد سیاسی مارکسیسم کلاسیک بدل شده و کارهایش به خاطر وضوح استثنایی و نیز ادغام مقولات فضایی در نظریه انباشت سرمایه شناخته‌شده است. کتاب «معمای سرمایه» او از این حیث یکی از مهم‌ترین تحلیل‌ها درباره بحران اقتصادی اخیر است. او ابتدا هسته اصلی تحلیل خود را در مقاله‌ای در نشست‌های انجمن جامعه‌شناسی آمریکا در آتلانتا ارایه و سپس آن را در قالب کتابی منتشر کرد. «معمای سرمایه» در هشت‌فصل به تبیین بحران جهانی با تکیه بر نظریه گردش سرمایه می‌پردازد. در فصل اول، هاروی با ارایه آماری از ضبط خانه‌ها توسط بانک‌ها تحلیلی از آشفتگی پدیدآمده در اقتصاد کشورهای سرمایه‌داری و به‌ویژه آمریکا به دست می‌دهد. در فصل دوم با عنوان «سرمایه گردآوری می‌شود»، ابتدا به توصیف شرایط لازم برای رشد و شکوفایی انباشت سرمایه و سپس به شناسایی موانع بالقوه‌ای می‌پردازد که در برابر رشد دایمی قرار دارند تا در نهایت نشان دهد موانع اصلی در حال حاضر کدام‌اند. هاروی معتقد است برای تحلیل علت بروز بحران‌های دوره‌ای در نظام سرمایه‌داری باید درک خود را از چگونگی کارکرد نظام سرمایه از آنچه هم‌اکنون هست، فراتر ببریم، چرا که بدون به چالش‌کشیدن مفاهیم ذهنی حاکم بر تفکرمان هیچ بدیلی امکان نخواهد داشت. عنوان فصل سوم، موضوع آن را مشخص می‌کند: «سرمایه روانه کار می‌شود». هاروی در این فصل به بررسی روابط میان «سرمایه و کار» و نیز «سرمایه و طبیعت» می‌پردازد و در انتها نتیجه می‌گیرد «نوآوری در فناوری و تشکیلات» عامل دوگانه بی‌ثباتی و نیز رشد جامعه سرمایه‌داری است. حال آنکه در فصل چهارم «فناوری‌ها و سیاست‌های دخیل در خلق نیازهای جدید در جامعه را به عنوان پیشروترین عوامل انباشت پایدار» طرح می‌کند؛ نیازهایی که باید با استفاده از صنعت تبلیغات مدام مطرح و تقویت شوند و به تقویت بازار بینجامند. عنوان فصل چهارم چنین است: «سرمایه روانه بازار می‌شود». در فصل پنجم با عنوان «سرمایه تکامل می‌یابد» هاروی نظریه تکامل همزمان را مطرح می‌کند که مخالفت او را با توجیهات تک‌علتی از بحران نشان می‌دهد. فصل ششم حول یک سوال می‌گردد: جنبش انقلابی در چه فضایی روی می‌دهد و چگونه همزمان با حرکت خود ایجاد فضا می‌کند. هاروی می‌کوشد به نظریه خاصی برای توسعه ناموزون جغرافیایی سرمایه‌داری برسد که بتواند به درک پویش انباشت سرمایه کمک کند. فصل هفتم با عنوان «ویرانگری خلاق بر روی زمین» نیز به پدیده دولت در نظام سرمایه‌داری، ناگزیربودن اِعمال مدیریت دولتی بر فرآیند تکامل همزمان، سیاست‌های استعماری- امپریالیستی در تقابل با سیاست‌های افزایش سلطه و ارتباط شکل‌گیری چشم‌انداز جغرافیایی و توسعه ناموزون آن با کارکرد نظام سرمایه اختصاص دارد. نهایتا فصل هشتم «معمای سرمایه» به پرسش همیشگی «چه باید کرد» می‌پردازد، با این تفاوت که او پرسش دیگری را نیز به آن اضافه می‌کند: «چه کسی باید انجامش دهد؟» «معمای سرمایه» تحلیلی دقیق و نافذ است از اینکه چگونه قدرت سرمایه جهان ما را شکل داده و می‌کوشد راه‌حلی بدیل برای حل و رفع آن ارایه کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.