گفتوگو با «فرانسیس فوکویاما»
«پایان تاریخ» ادامه دارد
ترجمه: نوید نزهت
با وجود همه انتقاداتی که طی دو دهه بر تز «پایان تاریخ» فرانسیس فوکویاما شده و مقالات و کتابهای متعددی که در این زمینه نوشته شده است، این نظریهپرداز علوم سیاسی از تز خود دفاع میکند و آن را معتبر میشمارد. مصاحبه زیر را استنفورد دیلی با فوکویاما انجام داده و او 25سال پس از انتشار نسخه اولیه مقاله «پایان تاریخ» همچنان به آن اعتقاد دارد. آیا شما به بدیلهای موجود برای نظم فعلی جهانی باور دارید؟ خب، پاسخ این سوال تا حدودی به این بستگی دارد که مراد شما از «نظم جهانی» چیست، چرا که معنای آن در سطوح ملی و بینالمللی متفاوت است. به گمان من، از دهه 70 میلادی و بالاخص پس از سقوط دیوار برلین، شاکله سازمانی غالب در سطح ملی آمیزهای از لیبرالدموکراسی و نظام اقتصادی بازارمحور بوده است. همچنین در سطحی بینالمللی نیز نهادها عمدتا بازتابی از تسلط این سنخ از دولتها بودهاند. سازمان تجارت جهانی، برتون وودز و نهادهایی مشابه آنان همگی پشتیبان نوعی نظم تجاری لیبرال و جهانیشده هستند. بدیهی است که ایالاتمتحده، در مقام بزرگترین دموکراسی سرمایهدارانه، نقشی بینهایت مهم در اشاعه آن قسم
نهادهای ملی و همچنین حمایت از نظم بزرگتر جهانی برعهده داشته است. اما این وضعیت امروزه توسط برخی کشورها به چالش کشیده شده است. در این میان، چین مهمترین چالش پیشرو است، زیرا اقتصادش تنها تا حدودی بازاری شده است. چین یک نظام سیاسی اقتدارگراست که از نظم رایج لیبرال بهره میجوید، اما هیچگونه تلاشی در جهت حفاظت از آن نمیکند. بنابراین میتوان گفت در سطح ملی مدلی جایگزین وجود دارد. البته من مدتهاست بر این باورم که مدل چین در درازمدت پایدار نخواهد ماند. جدیدترین نسل چینیها دستاوردهای بسیار خوبی داشتهاند، منتها از آنجایی که درصدد بدلشدن به کشوری با سطح درآمدی بالا هستند، جنبههای سیاسی و اقتصادی این مدل در آینده بهشدت در تنگنا قرار گرفته و فرسوده خواهد شد. در سطحی بینالمللی نیز باید در نظر داشت که چین بهراستی بدیلی جز تعقیب منافع تجاری و ملی خود در اختیار ندارد. هنگامی که دولت یا شرکتهای چینی به آفریقا یا آمریکایلاتین پا میگذارند، به شیوه همتایان اروپایی و آمریکایشمالی خود رفتار نمیکنند. اما من فکر نمیکنم که این امر در واقع مبتنی بر نگرشی نظاممند نسبت به چندوچون جهانی متفاوت و
دگرشکل باشد. بله، قواعدی وجود دارد، از جمله اینکه باید به حاکمیت ملی احترام گذاشت؛ اما اینها در حقیقت اصولی نیستند که بتوانند بنمایه بخش اعظم ساختاری بینالمللی قرار گیرند. و مساله دیگر آن است که منافع چین با منافع روسیه متفاوت است، همانطور که برای مثال با منافع ونزوئلا و ایران نیز سر ناسازگاری دارد. در نتیجه افراد بسیاری وجود دارند که از نظم جاری جهانی ناخشنودند، اما در واقعیت نمیتوانند جبههای منسجم تشکیل دهند. خلاصه این پاسخ طولانی به پرسش شما آن است که من حقیقتا جایگزینی نظاممند برای نظم جاری متصور نیستم. به نظر شما، چین از آن لحاظ که «خود بخشی از نظم است، اما رضایت چندانی نسبت به آن ندارد»، بهنوعی وارث اتحاد جماهیر شوروی نیست؟ خیر، به گمانم این قیاس به دلایلی درست نیست. در درجه اول، اتحاد شوروی واجد یک ایدئولوژی جهانشمول بود؛ پس به تبع آن در تلاش بود تا نظام خود را به آمریکایشمالی و جنوب صحرای آفریقا گسترش دهد. اما چینیها اهمیتی به گسترش و ترویج نظام خود نمیدهند. آنان در وهله اول به کسب درآمد علاقهمندند و از همینرو در اقصینقاط دنیا حضور دارند. آنان بههیچوجه پیرو آن قسم
برنامهها و دستورالعملهای امپریالیستی و نجاتبخشی نیستند که اتحاد جماهیر شوروی سابق برای خود قایل بود. از این گذشته، چین نسبت به شوروی سابق از نظام اقتصادی بهتر و بهمراتب منسجمتر و یکپارچهتری برخوردار است که آن را به رقیبی سرسختتر بدل میکند. به نظر من، بهترین قیاس در این مورد باید در واقع مابین آلمان متحد پس از 1871 و چین صورت گیرد، مقایسهای که تابهحال از سوی شمار بسیاری انجام پذیرفته است. آلمان بیسمارک نه یک دولت مسیحایی نجاتبخش، جهانشمول و تجدیدنظرطلب بلکه دولتی بسیار بزرگ و قدرتمند و با منافع ملی متعدد بود و من فکر میکنم چین نیز وضعیتی بسیار مشابه آن دارد. شما اخیرا در کنفرانس جهانی موسسه میلکن سخنرانی کرده و درباره آنکه آمریکا چگونه میتواند به شیوهای قاطعانهتر نسبت به روسیه واکنش نشان دهد، صحبت کردهاید. در پاسخ به روسیه، بیشک راهکار تحریمهایی سنگینتر به ذهن خطور میکند که میتوانستیم پس از تحولات کریمه اعمال کنیم. اما در این بین با معضلی بزرگ مواجهیم و آن اینکه اروپاییها درواقع پذیرای بسیاری از این تحریمها نیستند. البته ما هنوز هم میتوانستیم اقدامات بیشتری انجام
دهیم. بهنظر من، دو مورد مهم پیشروی ماست که باید حتما به انجام رسانیم. اول آنکه باید از نو ناتو را به مثابه متحدی نظامی جدی بگیریم؛ نیرویی که میتواند در آینده از دولتهای کنونی عضو ناتو، یعنی لهستان و دیگر کشورهای اروپایشرقی و بهخصوص کشورهای حوزه بالتیک دفاع کند. ما بیش از 20سال است که ناتو را دستکم گرفتهایم، چرا که تهدید روسیه را برطرفشده میپنداشتیم. علاوه بر این، باید صادرات گاز ملیمان را نیز شدت ببخشیم. این مهم به کاهش توانایی روسیه در استفاده از گاز بهمنزله سلاحی سیاسی خواهد انجامید. با توجه به آنچه گفته شد، ایالاتمتحده به چه طریقی توانسته است سایر ملل را در انتخاب و اتخاذ قالبهای نهادی در مقیاسی ملی و همچنین بینالمللی یاری رساند؟ این کار اساسا به دو طریق امکانپذیر است. یکی از آن دو صرفا عرضه مدلی شایسته به جهانیان است و من بر این باورم که این قسم از قدرت نرم آن شیوه غالبی است که نفوذ آمریکا طی دو سده پیش بهواسطه آن گسترده شده است. البته امروز در این رابطه با مشکلاتی جدی روبهروییم. ما بهتازگی بحران اقتصادی عمیقی را از سر گذرانده و تنظیمات لازم را بر مدل اقتصادیمان
اعمال کردهایم. از سوی دیگر، به نظر میرسد با یک بحران سیاسی در حال پیشرفت نیز دست به گریبانیم، زیرا دولت بهشدت دوقطبی و فلج شده و حتی از تصویب بودجه و این دست اقدامات نیز ناتوان است. در نتیجه لازم است تا در ابتدا این امور داخلی را سروسامان دهیم. روش دیگری که ایالاتمتحده در پیش گرفته است در راستای کمک به برابرسازی شرایط بهگونهای است که نیروهای دموکراتیک نیز مجال عرضاندام داشته باشند. من بهشخصه 13-12سال است که عضو هیاتمدیره موقوفه ملی برای دموکراسی هستم که یکی از سازمانهای عمده حامی تشکیلات جامعه مدنی، اعم از جنبشهای کارگری و گروههای مدافع حقوق زنان و محیطزیست است؛ تشکیلاتی که در بسیاری از کشورها سرکوب شده یا درواقع فاقد هرگونه امکان دسترسی به قدرت سیاسی هستند. در نتیجه فکر میکنم ما باید همچنان در مسیری مشابه ادامه دهیم، اما نباید دچار این توهم شویم که عنان این فرآیندها به کلی در دستان ماست. آیا به باور شما، ایالاتمتحده از لحاظ سیاسی قادر به انجام آن دست اقداماتی است که در پاسخ به سوالات پیشین برشمردید؟ پاسخ به این سوال در مجموع مشکل است. به عقیده من، در این رابطه هیچگونه
قیدوبند و محدودیت اقتصادی وجود ندارد. کسری بودجه اگرچه معضل بزرگی است، اما تنها بهواسطه تثبیت مقرریها حلوفصل خواهد شد و عدم گشایش سفارتخانه در نقطهای از جهان کمکی به رفع آن نمیکند. مساله در اینجا بیشتر به حالوهوای داخلی بازمیگردد و من آشکارا بر این باورم که انفعال نسبی دولت اوباما نشاندهنده روحیهای ملی است. ما به تازگی متحمل جنگهایی گسترده در خاورمیانه شدهایم و دلزده از دخالت در امور سایر کشورها، از جنگ خستهایم. این درست همانند مقطعی پس از جنگ ویتنام است که به یک دوره عقبنشینی انجامید. البته که به باور من در سیاست خارجه رهبری از اهمیت بسزایی برخوردار است و بنابراین امکان متقاعد کردن آمریکاییها به اقداماتی بیشتر وجود دارد، اگر بتوانیم استدلالهایی موافق آن ارایه دهیم؛ امری که اوباما چندان مایل به انجام آن نیست. ما میتوانستیم در لیبی، سوریه و مصر دست به اقدامات فراوانی بزنیم که لزوما تعیینکننده نبودند، اما تاثیرات مهمی بهجا میگذاشتند. میتوانستیم به آسانی مردم آمریکا را با شماری از این اقدامات که هزینه چندانی نیز در پی نداشتند، همراه کنیم. بنابراین، من بهجد معتقدم که ما بسیار بیش از
آنچه برخی فکر میکنند، گزینه و حق انتخاب داریم. بهعنوان سوال آخر، آیا باور دارید که تز «پایان تاریخ» به شکلی بنیادین مورد سوءتعبیر فراوان واقع شده است؟ امروز بیستوپنجمین سالگرد انتشار نسخه اصلی آن مقاله است. در حال حاضر مقالهای در بازنگری و مرور آن نیز نوشتهام که بناست تابستان امسال در والاستریت ژورنال به چاپ برسد. در نتیجه این موضوع همچنان دغدغه فکری من بوده و بدون تردید مورد سوءتعبیر قرار گرفته است. بسیاری به این مساله واقف نیستند که مراد از «تاریخ» در اینجا اساسا مفهومی مارکسیستی- هگلی از مدرنیزاسیون یا به عبارتی جوامع انسانی و فرآیند تکاملی است و «پایان تاریخ» پرسش از آن مقصدی است که این فرآیند مدرنیزاسیون به آن میانجامد. آیا این فرآیند چنان که اندیشه مارکسیستی بر آن است، به کمونیسم منتهی میشود یا مطابق ادعای من، لیبرالدموکراسی و صورتبندی مشخصی از اقتصاد بازار فرجام آن است. من همچنان به صحت اصولی ادعای خود باور دارم، البته اگر برداشتی به آن معنای موردنظر از آن داشته باشید. اگرچه سال 2014 با پافشاری چین و روسیه بر دستورکار قراردادن برنامههای منطقهایشان، تاکنون سال چندان
فوقالعادهای نبوده است، اما در مجموع شاهد پیشرفتی چشمگیر به سمت دموکراسی بودهایم. زیرا امروز شمار کشورهایی که به شکلی از دموکراسی انتخاباتی دست یافتهاند، از مجموع 35 کشور در سال 1970 به 120 کشور ارتقا یافته است. من اعتقاد راسخ دارم که دموکراسی انتخاباتی هنوز هم اصلیترین شکل سازماندهی سیاسی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.