درباره «در خدمت و خیانت زنان» نوشته شهلا زرلکی
کتاب، سوزن خیاطی و مقدار زیادی آرامش و عشق
حافظ خیاوی
وقتی کتاب را به دست گرفتم و شروع کردم به خواندن، به جملههایی رسیدم که در درستیشان تردید کردم. مثلا جایی که نویسنده مینویسد: «یکی از علل اصلی با شکست روبهروشدن ازدواجها، زیادهخواهی آرمانگرایانه زنهایی است که در خانه پدر دخترانی خیالپرداز، احساساتی و البته ناامید و افسرده بودند.» و جایی دیگر مینویسد: «بسیار کمشمارند دخترانی که از آسیبپذیری جبرانناپذیر هستی خود آگاهی داشته باشند.» و جایی دیگر: «بسیار دیدهایم که وقتی شرایط اجتماعی، راههای رسیدن به ازدواج را با موانع فرهنگی و اقتصادی مواجه میکند و امکان این امر کمرنگ جلوه میکند، اشتیاق عمومی به آن شدت میگیرد.» آدم میماند که نویسنده بر چه اساسی به این نظرها رسیده است و سندش چیست؟ اینها که هرکدام میتواند فرضیهای برای تحقیق شود، چطور اینچنین قطعی گفته میشود؟ از سوی دیگر وقتی رسیدم به جایی که به نقد گفتههای سیمون دوبووار میپردازد و نظر او را که ازدواجستیزی و ستایش عشق آزاد است، با «تنطلبیهای طرفداران اصالت وجود در ارتباطی تنگاتنگ» میبیند و به این دلیل که «هستیگرایان فقط جسم را در عرصه وجود میپذیرند و آنچنان به توقعات و تمناهای جسم،
برتری میبخشند که جایی برای روح و جان نمیماند.» با جسارت به چالش میکشد، خیلی به دلم نشست و همچنین جایی که از اندام جنسی پسربچهها مینویسد، یا میگوید: «مرد آسمانی عشقهای دخترانه به مرد زمینی تبدیل میشود. معشوق به شوهر تبدیل میشود. زن به مادر تبدیل میشود. منطقه امن حفاظتشده به میدانی برای نزاعهای تنبهتن تبدیل میشود.» جالب میشود و از بخش دوم کتاب که با تیتر «کوروموزوم افسرده» شروع میشود و پرشور ادامه یافته و میرسد به جایی که میگوید: «نگاه زن شوهردار یکجانبه نیست. تا پیش از این، یکسر همهچیز به مرد برمیگشت. اکنون اینگونه نیست. شوهر هست. زن دیگر در راه آرمانی یگانه حرکت نمیکند. به همین دلیل نگاهش دامنه بیشتری مییابد... . او از بنبست باکرگی رهیده است. از حصار دوشیزگی واقعی و مجازی بیرون جهیده است.» چنان لذتی بردم که پایههای سست و چوبین بعضی ازگفتههای نویسنده از یادم رفت. یا جایی که «ظرافت» و «ضخامت» را جای «ضعف» و «قوت» میگذارد، تا بلکه قدری زخمهای تاریخی «جنس ضعیف» را درمان کند، ستودنی میشود. بخش دوم کتاب از این تکههای ستودنی زیاد دارد: آنجا که از شئشدگی مرد در چشم زن متاهل
میگوید و در صفحه57 از زبان زنانه حرف میزند و در صفحه بعد، از نمایش «من درد میکشم» می نویسد. همچنین، از فصل «شوهر کتکخورده» باید یاد کرد و آن جمله طلاییاش: «اما آنچه نقش زن را مظلومانهتر جلوه میدهد و سبب میشود حمایت اجتماعی را برانگیزد، قدرت نابرابر جسمانی است.» یا وقتی که به بخش سوم رسیدم، و سطرهای اول فصل «زن خانگی، زن اجتماعی» را خواندم که با این جملهها شروع میشود: «خانه قلمرو جاودانه زن خانگی است، خانهای با همه اسباب و لوازم یک زندگی کامل. درخانه مطلوب زن همهچیز یافت میشود: لباس شب، سرویسهای متنوع کریستال، روزنامه، دمپاییراحتی، کودک، مرد، کتاب، سوزن خیاطی و مقدار زیادی آرامش و عشق. همه اینچیزها برای زن ارزش و اهمیتی همسان دارند.» و بعد از چند سطر این جمله را که خواندم: «در قلمرو کوچک او اشیا و انسانها به هم پیوند خوردهاند.» خیلی لذت بردم. چند دقیقهای که این جمله قشنگ را مزهمزه کردم و به قول دوستم، جلیل، مغزم کیف کرد، به این فکر کردم که چگونه از چشم نویسنده، اشیا و مرد و کودک ارزشی برابر دارند، دیدم نویسنده زمانی اینها را نوشته که بچهای نداشته، با خودم گفتم حالا که پسرش «کیان»
یکسال دارد، بازم نظرش همین است؟ زنگ زدم و پرسیدم، گفت: «نمیدانم.» تو این سه، چهار روزی که کتاب را میخواندم و ذهنم درگیر «در خدمت و خیانت زنان» بود، به این نتیجه رسیدم (نتیجه؟ نه، نتیجه درست نیست) با خودم فکر میکردم که این کتاب میتواند در کارنامه شهلا زرلکی که هفتکتاب نوشته، کتاب مهمی باشد. چون کیفیت ادبی کتاب چنان غنی است که زیاد در بند مته به خشخاش گذاشتن نبودم و لذتی که از جملهها و ترکیبهایش میبردم نمیگذاشت که خوب سبک، سنگینشان کنم. شهلا زرلکی اگر خود را از بند موضوعاتی رها کند که نیاز به تحقیق دارد و به چیزهایی بپردازد که وصفشان کند و در داوری آزاد باشد، کتابهای ماندگاری نمیشود؟ شاید هم بخواهد نثر قشنگش را با تحقیق نفسگیر چفت کند. کسی چه میداند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.