|

سفرنامه اصفهان و نجف‌آباد: قلب میراث ایران همچنان نیازمند توجه عمومی و ملی

رستورانی چینی پای آتشگاه

علیرضا اشتری‌تفرشی .استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی

در اوایل خرداد 1393 شمسی، بار دیگر فرصتی دست داد تا سفری به اصفهان داشته باشم. از زیباترین و دلنشین‌ترین مناطق اصفهان، بی‌گمان، نواحی غربی آن است که در امتداد جاده‌ میان اصفهان تا نجف‌آباد پیوستگی دلنشینی از باغ‌ها، مزارع و خانه‌ها دارد. در طول این جاده غربی، هر بار که می‌روم، با دیدن کوه آتشگاه و یادمان زیبای عصر ساسانی‌اش که بر تاج کوه جلوه می‌کند، یاد وصف جالب سفرنامه اصفهان صادق هدایت از آن می‌افتم؛ با کوشش خیال‌انگیزی که برای یادآوری فرهنگ ایرانی این ناحیه خرج می‌کند. اما این‌بار درست در پای آتشگاه، بنایی دیدم که دهان تعجبم را گشود؛ رستورانی با بارزترین نماد بناهای چوبی و سنتی چین و شیرهای برگرفته از فرهنگ چینی، آتشدان‌ها و سایر نمادهای چینی، گویی که در پکن هستم! ناخودآگاه یاد این ابیات فردوسی افتادم: «بر آن بود کاموس و خاقان چین/ که آتش بر آرند از ایران زمین/ به گنج و به انبوه بودند شاد/ زمانی ز یزدان نکردند یاد.» گفتم اگر کاموس و خاقان چین نتوانست تا آتشگاه اصفهان در قلب ایران بیاید، اینک خود، چه راحت و بی‌توجه، چنین جوازی صادر کرده‌ایم. البته مسیر میان اصفهان تا نجف‌آباد را چنان که به دقت روی، از یافتن نماد معماری غیرایرانی در قلب فرهنگی و تمدنی ایران، اصفهان، تعجب نمی‌کنی و این نه از سر زیاده‌خواهی نمادهای بیگانه که از سر بی‌توجهی به نمادهای خودی است و مادامی که به نماد معماری ایرانی، اسلامی خویش بی‌توجه باشیم، چنین امری قابل‌وقوع خواهد بود. اصفهان و نواحی اطرافش چندان در فرهنگ و تمدن ایران اهمیت دارند که به باور بسیاری ایران‌شناسان، جوهره میراث ایرانی را نمی‌توان سوای اصفهان دانست و میراث این ناحیه، از بنا و مسجد و کوشک گرفته تا بازار و خیابان و باغ و خانه، بی‌گمان از مهم‌ترین سطور شناسنامه ملی ایرانیان است. از همین‌رو بوده است که حتی ایران‌شناسان غیرایرانی شیفته ایران، گاه دیوانه‌وار، عاشق اصفهان می‌شدند و آن را از موطن خویش وطن‌تر می‌یافتند. با این حال، به نظر می‌رسد نمادهای اصیل ایرانی، اسلامی هر روز در آن اندک‌تر می‌شوند و البته این باید در پی یک خفتگی و بیگانگی فرهنگی با خویش باشد. در مسیر جاده اصفهان تا نجف‌آباد، تقریبا انگشت‌شمار شده‌اند بناهای آجری و با هویت برجامانده از دیروز؛ حال آنکه تا همین چند سال پیش، رونق این مسیر به دیدن همین بافت‌ها بود. حتی باغ‌های ایرانی و کوچه‌باغ‌ها و دیوارهای کاه‌گلی که شناسنامه ایرانی بوده‌اند، اندک شده‌اند؛ اما ظاهرا با عزمی جدی به تخریب این ابنیه و برآوردن معماری بی‌هویتی به جای آن همت گمارده‌ایم و این امر به فرهنگی عمومی تبدیل شده است. آیا تلاش عاجل برای نگهداری برجای‌مانده‌های اندک همین مسیر جاده‌ای از سوی عموم، اهالی و مسوولان ضرورت ندارد؟ از اینکه بگذریم، اوضاع داخل شهرها نیز از این قاعده مستثنا نیست. مثلا در نجف‌آباد که توفیق زیارت و سیاحتش را داشتیم نیز با وجود خدماتی چون کوشش برای حفظ ارگ قدیمی شهر که باید مشکور افتد، بافت‌های سنتی به شدت در تهدید و تخریب‌اند. فراموش نکنیم بافت سنتی نجف‌آباد یکی از ارزشمندترین یادگارهای ایران دوره صفوی است که به طرح منظم شیخ‌بهایی و به فرمان شاه‌عباس اول برآمد و چنان دارای طرح و نقشه و خیابان‌بندی بود که آن را می‌توان نمونه‌ای منحصربه‌فرد در تاریخ شهرسازی ایران دانست؛ اما همین گنج ارزشمند نیز امروزه در تهدید است. مثلا خیابان‌ها و میادین و ساخت‌هایی که ناگهان بر جای چندین محله برچیده‌شده کهن بر می‌آیند، خانه‌های خوش‌ساخت صفوی با دیوارها، سقف‌های گنبدی و ایوان‌ها و ساخت‌های جالب که پایه‌های برجامانده و ته‌نقش‌هاش حکایت از تخریب اخیر دارد و حسرت از دست‌رفتنش را بر دل باقی می‌گذارد؛ در حالی که در شهری چون نجف‌آباد، قرارگرفته بر دشتی وسیع، شاید بتوان به‌راحتی به جای ترویج فرهنگ کلنگی نگاه‌کردن به میراث دیروز، با سیاست‌هایی به ترمیم و به‌روزکردن ابنیه گذشته، متناسب با نیازهای امروز و نیز توسعه شهر بدون نیاز به تخریب و دوباره‌سازی پرداخت. ناگفته نیست که فروغ و رونق جهانگردی و ورود جهانگردان خارجی نیز می‌تواند در این مقوله یاری بسیار رساند؛ زیرا اگر بگیریم که خدای ناکرده، خود از دیدن بناهای تاریخی و گذشته خویش خسته شده‌ایم، اما جهانگرد خارجی، به ویژه در جهانگردی فرهنگی، دقیقا برای دیدن همین‌هاست که به ایران می‌آید و از ایران در قدم اول، دیدن فرهنگ و تمدن آن را انتظار دارد و پرواضح است که درآمد حاصل از گشت‌وگذار او نیز می‌تواند به ایجاد مشاغل محلی و تولید ثروت ختم شود و حاصل آن انگیزه بیشتر برای حفظ میراث گذشته خواهد شد. البته خوشبختانه نسبت به چند سال گذشته، امسال، جهانگردان بیشتری در مرکز اصفهان به چشم می‌خوردند که می‌تواند آینده خوشبینانه‌ای را در این باب نوید دهد. باری، فراموش نکنیم بناها، کوچه‌ها، باغ‌ها و خیابان‌هایمان که می‌روند، شاید فرهنگمان نیز برود و ما از دیروزمان بد ندیده‌ایم که امروز بخواهیم از آن روی‌گردان باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.