|

ابزاری ارتباطی برای تحکیم پیوندها

تقویت پژوهش با دیپلماسی علم

رضا منصوری . استاد دانشگاه صنعتی شریف

واژه دیپلماسی علم، واژه جدیدی است که طی حدود یک دهه گذشته در کشور ما رایج شده است و کم‌کم به‌کار می‌رود. در کشورهای پیشرفته نیز برخی مراکز دایر شده‌اند تا در مورد دیپلماسی علم فعالیت کنند. منظور از دیپلماسی علم رویدادها و پدیده‌هایی است که از جنس ارتباط‌های سیاسی بین کشورهاست، ولی منشا یا ماهیت آن علمی است ولی در روابط سیاسی بین کشورها تاثیر دارد. هرچند اصطلاح دیپلماسی علم به‌تازگی در کشور ما مطرح و رایج شده است، ولی در کشورهای دیگر، تاریخ طولانی‌تری دارد. سابقه این موضوع از دهه60 میلادی آغاز شد که بین شوروی سابق و ایالات‌متحده آمریکا مشکلات سیاسی وجود داشت. در آن زمان بین گروه‌های علمی (به‌ویژه در زمینه هسته‌ای) و بعد هم در زمینه‌های دیگر ارتباط‌هایی برقرار شد که پیامدهای خوبی داشت که با آنها آشنا هستیم. این ارتباط‌های علمی تاثیرهای بسیاری بر روابط سیاسی بین کشورها داشت. در دهه70 میلادی نیز گروه‌های علمی چین و آمریکا با یکدیگر تماس گرفتند و جلسات مشترکی را در چین و آمریکا برگزار کردند و طی آنها در حوزه علوم مختلف از جمله لیزر (که مورد علاقه طرفین بود)، گفت‌وگو کردند که این ارتباط‌ها بعدها موجب ارتباط‌های گسترده‌تر سیاسی و صنعتی و... شد که طی 50،40‌سال گذشته پیامدهای بسیار گسترده‌ای داشت. هم‌اکنون نیز از دیپلماسی علم برای رفع تشنج بین کشورهای مختلف (از جمله بین ایران، اروپا و آمریکا) استفاده می‌شود. پس منظور از دیپلماسی علم در حالت کلی، برقراری ارتباط‌های علمی است تا از تشنج‌های سیاسی بین کشورها کاسته شود. در نظر داشته باشید گاهی اوقات بین کشورهای مختلف اختلاف‌های سیاسی بروز می‌کند که ممکن است دیگر راه‌حل سیاسی نداشته باشد. در این حالت سعی می‌کنند که به روش‌های مختلف، راه‌حلی برای این مشکل پیدا کنند که یکی از این راه‌حل‌ها، دیپلماسی علم است. تاریخچه دیپلماسی علم نشان داده است این روش یکی از راه‌حل‌های خوب برای این نوع مشکلات است و به همین دلیل است که امروزه این اصطلاح را زیاد می‌شنویم. با توجه به همین پتانسیل و توانایی‌های دیپلماسی علم است که می‌بینیم بسیاری از کشورها علاقه‌مند هستند که ارتباط‌های بین خودشان را تقویت کنند از جمله در چند سال اخیر دانشمندان آمریکایی ابراز علاقه کردند که ارتباط‌های علمی بین مراکز علمی ایران و آمریکا برقرار شود، شاید از این راه بتوان از تشنج بین دو کشور کم کنند. در این حالت افراد بسیاری از دو طرف برای انجام این کار داوطلب می‌شوند و با توجه به زمینه علمی تخصصی، خود درباره راه‌های گسترش همکاری علمی تبادل نظر می‌کنند. البته ممکن است در برخی از موارد یک موضوع علمی خاص، زمینه‌ساز دیپلماسی علم شود به‌ویژه در مواردی که آن گرایش و رشته علمی خاص، زمینه‌ساز تشنج شده است. به‌تازگی مقاله‌ای در نشریه نیچر چاپ و منتشر شده است و همانند بسیاری از مقالاتی از این دست (که با نگرش‌های سیاسی خاص تنظیم می‌شود) حاوی اطلاعات نادرستی است از جمله اینکه گفته شده دانشمندان آمریکایی اولین‌بار در سال 2004، با دانشمندان ایرانی ارتباط برقرار کردند در حالی‌که ارتباط‌های علمی دانشمندان ایرانی و آمریکایی از اوایل انقلاب، در دوران جنگ تحمیلی و پس از آن وجود داشته و هیچ‌گاه قطع نشده است. حتی در دوران جنگ تحمیلی، آمریکایی‌ها به ایران می‌آمدند و ماه‌ها می‌ماندند و تدریس می‌کردند. پس می‌توان گفت این ارتباط‌های علمی دوطرفه همیشه وجود داشته است. ولی نکته مهم این است که این ارتباط‌ها همیشه با حمایت‌های دولتی همراه نبوده است و در برخی از موارد، خود دانشگاه‌ها این ارتباط‌ها را با هم برقرار می‌کردند ولی در برخی از موارد دولت حمایت می‌کرد و در برخی از موارد حمایت نمی‌کرد. برای مثال دولت نهم و دهم معمولا از این نوع ارتباط‌ها حمایت نمی‌کرد. پیش از آن، از این نوع ارتباط‌های علمی حمایت می‌شد و هم‌اکنون نیز حمایت می‌کنند. پس این ارتباط‌ها هیچ‌گاه قطع نشد، ولی کم‌وزیاد شده است. خوشبختانه امروزه این آزادی عمل تا حدود زیادی وجود دارد که اگر از اعضای هیات‌های علمی دانشگاه‌ها مایل به برقراری ارتباط‌های دوجانبه باشند، می‌توانند در این زمینه اقدام کنند و لزومی نیست که این ارتباط‌ها حتما از مسیر دانشکده‌ها و دانشگاه‌ها صورت گیرد. اگر هر کدام از اعضای هیات‌علمی دانشگاه بخواهد، می‌تواند ابتکار عمل را دست بگیرد و در زمینه برقراری ارتباط‌های علمی اقدام کند؛ یعنی هرچند برقراری ارتباط سخت است؛ اما ناممکن نیست. علاوه بر این به اخذ مجوز خاصی هم نیاز نیست. البته لازم به ذکر است که در برخی موارد معدود، میهمانانی از خارج کشور دعوت شده‌اند که بعد به دلایلی مانند ویزا نتوانستند به کشور سفر کنند که در این حالت‌ها، عامل مشکل‌ساز بی‌اطلاعی از چگونگی و زمان مناسب برای اقدام در کارهای اجرایی است. اگر از این موارد استثنایی چشم‌پوشی کنیم، تا جایی که من اطلاع دارم هر کس که علاقه‌مند بوده و توانایی داشته، توانسته است این ارتباط‌ها را برقرار کند. برای مثال من اطلاع دارم که سال‌هاست با استفاده از بودجه‌های تحقیقاتی دانشگاه‌های آمریکا، در ایران کارهای پژوهشی و تحقیقاتی زیادی انجام می‌شود. پس مشکل اصلی برای برقراری دیپلماسی علمی نه وجود موانع بیرونی، بلکه نبود انگیزه و توانایی در دانشگاهیان ماست. البته همان‌گونه که ذکر شد، بسیاری از دانشگاه‌های ما در زمینه برقراری ارتباط‌های علمی فعالیت کرده‌اند، اما در این میان فعالیت‌های دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه تهران و پژوهشگاه دانش‌های بنیادی منسجم‌تر از بقیه بوده است. برای مثال ما از اوایل دهه70 شمسی با مرکز سرن ارتباط برقرار و از اواخر همین دهه، پس از امضای تفاهمنامه، کارهای عملی را آغاز کردیم. در مورد ساخت رصدخانه ملی هم هیچ‌گاه ارتباط‌های علمی و فنی ما قطع نشد. مرکزی در وزارت علوم با عنوان مرکز همکاری‌های بین‌المللی از 16،15سال پیش، در زمینه فعالیت‌ها و کارهای پژوهشی و تحقیقاتی مشترک بین ایرانیان و دانشمندان خارجی‌ فعالیت می‌کند. پس تاکید می‌کنم عمده‌ترین مانع ما در برقراری ارتباط‌های بین‌المللی علمی، ناتوانی خود ما در برقراری چنین ارتباط‌هایی است. دیگر اینکه باید این دیدگاه در ما از بین برود بزرگانی هستند که تفقدی نسبت به ما دارند و ما از لطف و مرحمت آنها بهره‌مند می‌شویم که مقاله نیچر این مفهوم را (البته با لحنی محترمانه‌تر) منتقل کرده بود. در پایان روی این نکته تاکید می‌کنم امروزه هیچ کشوری نمی‌تواند در انزوای علمی، به پیشرفت‌های قابل‌توجه دست یابد و لازم است با همه کشورها، ارتباط‌های علمی تنگاتنگی داشته باشیم. مگر آمریکایی‌ها می‌توانند مرزهای خود را روی دانشمندان کشورهای دیگر ببندند و انتظار داشته باشند که در علم پیشرفت کنند. علم در کشوری پا نمی‌گیرد و رشد نمی‌کند مگر آنکه آن کشور اهمیت موضوع ارتباط‌های بین‌المللی را درک کند. برای برقراری ارتباط‌های علمی و تقویت دیپلماسی علم، دو شرط ضروری است: اول آنکه گروه‌هایی تشکیل شوند که توانایی برقراری ارتباط‌های علمی در سطح مراکز علمی و پژوهشی جهانی را داشته باشند، دوم آنکه روی موضوعاتی که به کشور ما مربوط است تحقیق کنند، موضوعاتی مانند اقلیم ایران، حیات‌وحش ایران، فرهنگ ایران، زیرا بسیاری از کشورهای دنیا علاقه‌مند هستند که در این زمینه‌ها با ما همکاری کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.