|

ماهیت دیپلماسی علم و فناوری

میانجی قرن جدید

اکرم قدیمی . رییس انجمن ترویج علم ایران مدیرگروه ترویج علم مرکز تحقیقات سیاست‌های علمی کشور

«دیپلماسی علم و فناوری» مفهوم نوینی است که در دهه‌های اخیر در سیاست خارجی کشورها مطرح ‌شده است. علم و فناوری به‌عنوان یکی از عرصه‌های دیپلماسی، فضای مناسبی را برای گفت‌وگو میان دولت‌ها فراهم می‌کند. با توجه به اینکه دیپلماسی علم و فناوری از شاخه‌های دیپلماسی است، شایسته است پیش از ورود به بحث دیپلماسی علم و فناوری، موضوع دیپلماسی را بررسی کنیم. دیپلماسی، ابزاری است که سیاستمداران برای دستیابی به منافع ملی خود، سده‌ها آن را به کار گرفته‌اند. در اواسط قرن بیستم دیپلماسی، توانمندی خود را در پیشگیری از جنگ و یافتن اشتراکات، برای زدودن یا کمرنگ‌کردن افتراقات نشان داد. برخی دیپلماسی را «هنر پیشبرد اهداف و منافع ملی» در نظر گرفته و عده‌ای دیگر آن را علمی می‌دانند که به مثابه ابزاری در تدوین و اجرای سیاست خارجی به کار می‌رود. به عبارتی دیپلماسی وسیله‌ای است که به واسطه آن، کشورها از خلال نمایندگی‌های رسمی و غیررسمی و همچنین سایر بازیگران به مدیریت، هماهنگی و صیانت منافع خود می‌پردازند. دیپلماسی یکی از کارآمدترین ابزارها در ارتباطات جهانی شناخته می‌شود، این ابزار نیز همانند سایر ابزارها طی زمان تحولات گوناگونی را تجربه کرده است. نخستین شکل دیپلماسی، دیپلماسی سنتی بود. در گذر زمان دیپلماسی سنتی، به دیپلماسی‌های نوین مانند دیپلماسی بشردوستانه و دیپلماسی علم و فناوری و انواع دیگر دیپلماسی‌ها تغییر یافت. پس از جنگ‌جهانی دوم به‌ویژه پس از پایان جنگ سرد که انتقال علم و فناوری با سهولت بیشتری ممکن شد، دستگاه سیاست خارجی کشورها، به‌ویژه کشورهای توسعه‌یافته، به اهمیت بهره‌گیری از دیپلماسی علم و فناوری پی برده و آن را در دستور کار خود قرار دادند. وابستگی برخی دولت‌ها به فناوری‌های پیشرفته موجود در کشورهای توسعه‌یافته موجب می‌شود تا دیپلماسی مبتنی بر علم و فناوری، بتواند در مدت‌زمان کوتاه‌تر و با سهولت بیشتر به اهداف سیاست خارجی دست یابد. چیستی دیپلماسی علم و فناوری پس از پایان جنگ سرد، قدرت‌های بزرگ جهانی برحسب قدرت نظامی یا قدرت سخت از «علم» به عنوان میانجی دیپلماتیک استفاده کردند. امروزه، مفهوم دیپلماسی نیز همانند بسیاری از مفاهیم دیگر در روابط بین‌الملل تخصصی شده و دیپلماسی علم و فناوری به‌عنوان یکی از انواع دیپلماسی پا به عرصه نهاد. چنانچه بپذیریم دیپلماسی کارآمد، یکی از مولفه‌های قدرت نرم محسوب می‌شود، در آن صورت شاه‌کلید آن استفاده از «علم و فناوری» است. دیپلماسی علم و فناوری علاوه بر ایفای نقش کاتالیزور در ارتقای جایگاه کشورها، در بسیاری از حوزه‌ها نیز می‌تواند به‌مثابه پلی میان همکاری‌های تحقیقاتی و فناوری عمل کند. بهره‌گیری از علم و فناوری در دیپلماسی موجب تسهیل و تسریع مذاکرات، تبادل و دستیابی به اطلاعات، افزایش مناسبات جهانی و تاثیرگذاری بر افکارعمومی می‌شود به نحوی که اعتبار و مشروعیت بیشتری را برای کشورهای استفاده‌کننده از آن به‌دنبال می‌آورد. گرچه دیپلماسی علم به معنای به‌کارگیری علم برای اهداف سیاسی است، اما نباید دیپلماسی علم و فناوری را مفهومی صرفا سیاسی قلمداد کرد. در دیپلماسی علم و فناوری، منافع اقتصادی باید لحاظ شود، اما این منافع اقتصادی از طریق بستری سیاسی و علمی حاصل می‌شود. بنابراین دیپلماسی علم و فناوری مفهومی چندبعدی در نظر گرفته می‌شود که می‌توان هر سه‌بعد سیاست، اقتصاد و علم را در آن مشاهده کرد. اولین گام در استفاده از علم به‌عنوان ابزار دیپلماسی با تاسیس شورای بین‌المللی اتحادیه‌های علمی که بعدها به «شورای بین‌المللی علم» تغییر نام داد، برداشته شد و یکی از قابل‌توجه‌ترین کارکردهای عملی دیپلماسی علم و فناوری در هنگام جنگ سرد شکل گرفت. «جان اف‌کندی» در سال 1961، توافقنامه همکاری علمی و فناوری با ژاپن را منعقد کرد، این توافقنامه به بهبود روابط شکننده دو کشور بعد از جنگ‌جهانی دوم کمک شایانی کرد. در دهه1970، «هنری کسینجر» با چین در زمینه‌های علمی به مذاکره پرداخت؛ این در حالی است که روابط رسمی دیپلماتیک میان چین و ایالات‌متحده در سال 1979 برقرار شد و موضوعات علمی نقش بسزایی در ایجاد این روابط داشت. این مبادلات و همکاری‌ها به طور غیرمستقیم هر دو کشور را وادار می‌کرد تا نسبت به صدور ویزای علمی برای دانشمندان متقاضی ورود به کشور مقابل اقدام کنند و بعدها همین مراودات علمی، زمینه را برای برقراری مجدد روابط سیاسی و بین‌الملل که رو به افول و سردی گذاشته بود، فراهم کرد. اهداف دیپلماسی علم و فناوری علم و فناوری در معادلات سیاسی جهان، از طریق دیپلماسی علم و فناوری نقش‌آفرینی می‌کند. موفقیت دیپلماسی علم و فناوری در گرو هدفمندی و هدف‌گذاری آن است. ابزارهای دیپلماسی علم و فناوری عمده‌ترین ابزارهای دیپلماسی علم و فناوری عبارتند از: موافقتنامه‌های علمی: موافقتنامه‌های علم و فناوری ابزاری موثر و راهکاری مناسب برای دیپلماسی علم و فناوری است. انعقاد موافقتنامه‌های همکاری‌های علمی حاکی از بهبود روابط سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... میان کشورهای جهان است، به نحوی که توافقنامه‌های علمی زمینه‌ساز همکاری‌های علمی و فناوری است. منابع انسانی متخصص: منابع انسانی کارآمد و متخصص از مولفه‌های مهمی است که در دیپلماسی علم و فناوری نقش دارند. نقش‌آفرینان این حوزه به راحتی می‌توانند کارایی دستگاه دیپلماسی را زیرسوال ‌برده یا آن را به نهایت خود برسانند. در دیپلماسی علم و فناوری، مخاطبان، نهادها و سازمان‌های خاص علمی هستند که برای برقراری ارتباط با آنها وجود مهارت‌های خاصی مورد نیاز است، در حالی‌که در دیپلماسی سنتی، همواره نوعی ابهام به چشم می‌خورد. یکی از مولفه‌های موفقیت در دیپلماسی علم و فناوری، وجود شفافیت است. کارشناسان کارآمد و نخبه در این عرصه می‌توانند با تحت‌تاثیر قراردادن طرف‌های مقابل، تغییر نگرش آنها نسبت به سیاست خارجی کشور را نیز موجب شوند. نهادها و دستگاه‌های کارآمد: از جمله نهادهای تاثیرگذار در دیپلماسی علم و فناوری در تمامی کشورها، وزارت خارجه و مراکز دانشگاهی و علمی هستند که ظرفیت و کارایی آنها به توانمندی دیپلماسی علم و فناوری در صحنه سیاست خارجی منجر می‌شود. دومین سازمان و نهاد دخیل در دیپلماسی علم و فناوری، مراکز دانشگاهی و علمی هستند که بنا به گستردگی و توانمندی علمی کشورها از تاثیرگذاری‌های متفاوتی برخوردارند. ابعاد دیپلماسی علم و فناوری دیپلماسی علم و فناوری از سه‌بُعد برخوردار است که عبارتند از ارایه نظرات و توصیه‌های علمی برای اعمال آنها در اهداف سیاست خارجی (علم در دیپلماسی)، تسهیل همکاری‌های علمی بین‌المللی (دیپلماسی برای علم) و استفاده از همکاری‌های علمی برای بهبود روابط بین‌المللی میان کشورها (علم برای دیپلماسی). در بعد «علم در دیپلماسی»، جامعه علمی، سیاستگذاران را از آخرین اطلاعات آگاه می‌سازد. هدف از این همکاری، رفع موانع موجود، بهبود تبادلات و همکاری‌های دیپلماتیک است. «دیپلماسی برای علم»، دومین بُعد دیپلماسی علمی است که درصدد تسهیل همکاری‌های بین‌المللی است. در مواقعی که روابط و ارتباطات سیاسی ضعیف و شکننده می‌شوند، علم نه‌تنها توانایی برقراری روابط میان جوامع را دارد، بلکه می‌تواند در موضوعات دیپلماتیک، مذاکرات و موافقتنامه‌ها به کمک دستگاه دیپلماسی بشتابد. در سومین بُعد از دیپلماسی علم که «علم برای دیپلماسی» است، همکاری‌های علمی و فناوری، روابط بین‌المللی را بهبود می‌بخشد. به‌طور خلاصه می‌توان گفت علم و فناوری به عنوان یکی از عرصه‌های دیپلماسی فضای مناسبی را برای گفت‌وگو میان دولت‌ها فراهم می‌کند و از این‌رو دیپلماسی علم و فناوری می‌تواند در ایجاد ارتباط، اعتماد و افزایش تبادلات علمی میان کشورهای جهان نقش بسزایی ایفا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.