|

بازخوانی خاطرات فیزیکدانان آمریکایی از سفر به ایران

دیپلماسی علمی در ایران

گروه علم: بهمن سال گذشته، دانشگاه صنعتی شریف، میزبان سه‌فیزیکدان برجسته بود. پروفسور «آنتونی جیمزلگت»، فیزیک‌پیشه انگلیسی برنده جایزه نوبل فیزیک 2003، پروفسور «پال‌چو» کاشف نخستین ابررسانای بالای دمای نیتروژن مایع (YBCO) و پروفسور «وارن پیکت» استاد ممتاز و شناخته‌شده بین‌المللی در حوزه ابررسانا از دانشگاه دیویس کالیفرنیا، برای شرکت در چهارمین کنفرانس ملی پیشرفت‌های ابررسانایی به کشورمان سفر کرده بودند، به دانشگاه صنعتی شریف رفتند و ضمن دریافت نشان دانشگاه و کسب عنوان استاد معین این دانشگاه، از چندین مرکز علمی و دانشگاهی دیگر در تهران و شهرهای دیگر ایران بازدید کردند. این فیزیکدانان پس از بازگشت از ایران، مقاله‌ای را در شماره اخیر نشریه «نیچر فیزیک» (ژوییه2014) منتشر کردند و طی آن به بیان دیدگاه‌های خود درباره تعاملات علمی ایران و غرب و دستاوردهای این سفر پرداختند که با رویکرد دیپلماسی علم انجام شده بود. «پیکت»، «لگت» و «چو» در این مقاله، هدف خود از سفر به ایران را کمک به دیپلماسی علمی، ملاقات با دانشمندان ایرانی و تقویت و گسترش ارتباط‌های علمی و تشویق آن بیان کردند. آنها ضمن دیدار از ایران و دانشگاه‌ها و موسسه‌های آموزشی و پژوهشی کشور ما، در چند دانشگاه سخنرانی کرده و از نزدیک با مردم و دانشجویان ارتباط برقرار کردند و خلاصه‌ای از مشاهدات خود را در این گزارش ذکر کردند که متن کامل این گزارش را در ادامه با هم می‌خوانیم. پس از انقلاب اسلامی ایران در سال 1979م. (1357.ش) و جانشینی حکومت اسلامی به جای دولت شاهنشاهی، دانشگاه‌ها تعطیل شدند و صدهانفر از اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها بیکار شدند. پس از مدتی دانشگاه‌ها بر اساس نظام آموزشی اسلامی بازگشایی شد. اکنون 35سال از بازگشایی دانشگاه‌ها می‌گذرد اما در بیشتر این سال‌ها، مراکز آموزشی و تحقیقاتی غربی، به دانشگاه‌های ایران روی خوش نشان ندادند. انزوای علمی شدید ایران، یکی از پیامدهای روابط سیاسی نه‌چندان خوشایند و دوستانه ایران و آمریکا، بود. هر چند در این مدت برخی از دانشجویان ایرانی یا استادان دانشکده‌ها می‌توانستند در آمریکا اقامت کنند، اما ملاقات‌های دوطرفه و ارتباط‌های دانشگاه‌های ایران و آمریکا در پایین‌ترین سطح ممکن بود. موضوع انزوای علمی ایران برای ما سه‌نفر اهمیت دارد و همین عامل باعث شد در نیمه‌اول فوریه 2014 از چهار دانشگاه ایران دیدار کنیم. پژوهش‌های علمی در ایران در اثر جنگ ایران و عراق به‌شدت کاهش یافته بود و پس از آن نیز در اولویت نبود و دولت نیز منابع مالی کمی به آن اختصاص می‌داد، خرید تجهیزات از غرب نیز به دلیل تحریم‌ها ناممکن شده بود. ما دریافتیم علم در ایران به تلاش خود ادامه می‌داد که نشانه‌هایی هر چند ناچیز از علم نوین غربی را با خود داشته باشد اما هر سال بیش از سال قبل از علوم غربی عقب می‌ماند. هدف ما از این دیدار، دیپلماسی علمی بود یعنی با افراد در قلمروهایشان دیدار کنیم و در حالی که دست‌کم نگاهی گذرا و دست‌اول به جو علمی و دانشگاهی ایران داریم، آغاز‌گر و تشویق‌کننده ارتباط‌های علمی باشیم. فعالیت‌های خستگی‌ناپذیر پروفسور «محمد اخوان»، استاد فیزیک دانشگاه صنعتی‌شریف تهران که چندین سال است که ما او را هم به‌لحاظ حرفه‌ای و هم به‌طور شخصی می‌شناسیم، این دیدار را امکان‌پذیر کرد. ما پس از این دیدار، خبررسانی به همکاران خود را آغاز کردیم. ما این کار را ابتدا از دانشگاه خود شروع کردیم و در ادامه این گزارش را ارایه می‌کنیم. یکی از هدف‌های ما، برقراری ارتباط و گوش‌دادن به سخنان همه ایرانیانی بود که احتمالا با آنها ملاقات می‌کردیم، اما علاوه بر این، وظایف ویژه دیگری هم برای خود معین کردیم، از جمله: 1- ارایه سخنرانی عمومی و پژوهشی در چهارمین کنفرانس ملی پیشرفت‌های ابررسانایی (NCAS4) در تاریخ ششم و هفتم فوریه در تهران. 2- هر یک از ما در یکی از دانشگاه‌ها یک‌بار سخنرانی علمی عمومی ارایه کنیم. 3- پذیرش منصب استادیاری در دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف برای کمک به ارتباطات مستمر با دانشمندان ایران. 4- پیوستن به برنامه نوپای همکاری پژوهشی بین‌المللی فیزیک مواد پیشرفته (IRPAM) در دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف به‌عنوان مشاور علمی. ما در جریان این دیدار، در مراسم افتتاح IRPAM شرکت کردیم. علاقه ما برای بهبود گفت‌وگو و درک متقابل به‌طورکامل و در تمام سطوح، با علاقه طرف مقابل هماهنگ بود که باعث تعجب ما شد. ما در چندین جلسه شرکت کردیم و با چندین مقام ایرانی تبادل‌نظر کردیم، از جمله «رضا فرجی‌دانا»، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری و «حسین سالارآملی»، قائم‌مقام وزیر علوم در امور بین‌الملل، «سورنا ستاری»، معاون علمی و فناوری رییس‌جمهور، «مجتبی خیام‌نکویی» معاون فناوری و نوآوری معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و «محمدعلی نجفی»، رییس سابق سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری که دفتر وی در هماهنگی‌های لازم برای این سفر را انجام داد. «رضا روستاآزاد»، رییس دانشگاه صنعتی‌شریف نیز بسیار میهمان‌نواز بود و به‌طور کامل از سفر ما حمایت کرد. همه این مقامات ابراز علاقه کردند که در مورد بهبود روابط فردی بین دانشمندان دو کشور و اصلاح تصاویر مخدوش‌شده‌ای که در میان مردم هر دو کشور رشد کرده و در اثر شعارهای سیاسی و کمبود جریان اطلاعاتی دقیق در هر دو کشور تشدید شده، تلاش کنند. «رضا فرجی‌دانا» وزیر علوم تاکید کرده است وضعیت کنونی پژوهش‌های علمی در ایران به‌گونه‌ای نیست که باعث شود دانشمندان ایرانی که آن سوی آب‌ها تحقیق می‌کنند، یک‌بار دیگر به کشور برگردند که این موضوع موجب فرار مغزها در کشور شده است. «فرجی‌دانا» از بهبود وضعیتی که موجب جذب دانشمندان ایرانی و بازگشت آنها به کشور شود، حمایت می‌کند. ما در سفر خود با روسای دانشکده فیزیک و اعضای هیات علمی چهار دانشگاه (شامل صنعتی شریف، دانشگاه اصفهان، دانشگاه صنعتی اصفهان و دانشگاه شیراز) و دانشجویان این دانشگاه‌ها دیدار کردیم. بسیاری از اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها به‌وضوح از کافی‌نبودن امکانات پژوهشی و انزوای علمی خود، ناراضی بودند و بسیار مشتاق و آرزومند نشانه‌های بهبود اوضاع بودند ولی نشانه‌هایی از امید را در آینده نزدیک و کوتاه‌مدت نمی‌دیدند. با این همه برخی از پژوهشگران همچنان مشغول فعالیت هستند برای مثال در حال حاضر 500استاد دانشگاه صنعتی شریف، سالانه هزارو500مقاله منتشر می‌کنند. خود «اخوان» هم نمونه‌ای از پشتکار است. وی پس از دریافت دکترای خود از دانشگاه نوتردام در سال 1973، به ایران بازگشت و کار ساخت یک آزمایشگاه تحقیقاتی مغناطیس را آغاز کرد. پس از انقلاب اسلامی، وی توانست فقط یک رقم ابزار (نوعی کنترلگر دما) را تهیه کند. با این وجود پروفسور «اخوان» از سال 1995 تاکنون بیش از صدمقاله را در مجلات بین‌المللی منتشر کرده است. دانشمندان ایرانی با مشکلات دیگری نیز روبه‌رو هستند. به تازگی برخی از ناشران مهم علمی غرب، به دلیل قانون تحریم ایران که در سال 2010 تصویب شد، از در اختیار قراردادن برخی مقالات به دانشمندان ایرانی خوددداری می‌کنند. همان‌طور که ذکر شد، هر یک از ما مقام استادیاری فیزیک را در دانشگاه صنعتی شریف پذیرفته و به عنوان مشاوران علمی به IRPAM پیوستیم. قانون تحریم ایران که در سال2010 اعمال شد، بسیاری از معاملات اقتصادی با ایران را محدود کرد اگرچه در این مدت برخی اشخاص و سازمان‌های غیردولتی، به تلاش‌های بشردوستانه‌ خود ادامه دادند و حتی همین قانون از این تلاش‌ها، حمایت و پشتیبانی می‌کرد. بسیاری از فعالیت‌ها مانند فعالیت ما چیزی بین تجارت صرف و فعالیت بشردوستانه صرف است. اگرچه علاقه ما به پژوهش‌های بنیادی در سطوح بسیار پایه است که با پژوهش در مورد خواص فیزیکی مواد پیشرفته آغاز می‌شود اما همه می‌دانند که فیزیک علاوه بر همه اینها، در بطن واکنش‌های هسته‌ای قرار دارد. با این همه فعالیت در زمینه انرژی هسته‌ای طی چندین دهه در سطح مهندسی جریان داشت و نه در سطح پژوهش‌های پایه. اکنون که این گزارش تنظیم‌ می‌شود، مقام‌های دانشگاه‌های ما با سازمان‌های آمریکا (مانند وزارت کشور، وزارت بازرگانی، وزارت خزانه‌داری و اداره کنترل دارایی‌های خارجی) همکاری می‌کنند تا دریابند آیا برخی از فعالیت‌های برنامه‌ریزی‌شده ما (یعنی مشارکت و همکاری در زمینه آموزش و پژوهش) نیازمند دریافت مجوز از وزارت خزانه‌داری است یا خیر. اما خبر خوش اینکه اداره کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا در ماه مارس، مجوزی کلی را برای تبادلات دانشگاهی و آموزشی بین ایران و آمریکا تایید کرد. همانطور که از گستردگی برنامه ما (از گفت‌وگو با مردم در صورت امکان تا شرکت در چهارمین کنفرانس ملی پیشرفت‌های ابررسانایی) انتظار می‌رفت، «محمد اخوان» توانست سفر ما به ایران را به یک سفر برجسته و مهم تبدیل کند. شبکه‌ تلویزیونی تهران و دانشگاه صنعتی شریف از ما در هنگام دیدارهای عمومی و شرکت در جلسات و همچنین در مصاحبه‌های گوناگون، فیلمبرداری کرد. یک روز در خیابان شنیدیم که شخصی گفت: «اینها همان دانشمندان آمریکایی هستند که دیشب در تلویزیون دیدیم!» (البته پروفسور «اخوان» این جمله را برای ما ترجمه کرد.) جالب آنکه بازدید ما اتفاقا با جشن‌های دهه فجر انقلاب سال 1979 ایران (که امسال سی‌وپنجمین سالگرد خود را جشن می‌گرفت)، همزمان شد. رسانه‌ها در آمریکا هرساله به ما می‌گویند: «هزاران تظاهرکننده در دانشگاه‌های ایران شعارهایی مانند مرگ بر آمریکا سر دادند.» اما تظاهراتی که ما شاهدان عینی آمریکایی دیدیم، تظاهراتی بود شامل صد تا 200 نفر ما از هر فردی که در خیابان‌ها یا بازارها ملاقات کردیم، بازخوردهای مثبت و مناسبی دریافت کردیم. ایرانی‌هایی که ما به‌طور اتفاقی با آنها روبه‌رو می‌شدیم از اینکه می‌دیدند آمریکایی‌ها می‌توانند ویزای سفر به ایران را دریافت کنند و اینکه می‌توانند با ایرانیان دیدار کرده و تلاش می‌کنند در مورد جامعه، رسوم و عقاید آنها اطلاعات کسب کنند، اظهار شگفتی و خوشحالی می‌کردند. گروهی از دانش‌آموزان دبستانی دختر 11،12ساله که انتظار می‌رود تعاریف ناخوشایندی در مورد آمریکایی‌ها شنیده باشند (همان‌طور که آمریکایی‌ها اطلاعات منفی در مورد ایران دریافت می‌کنند)، از ملاقات با ما خوشحال بودند و از ما عکس و امضا گرفتند. مطمئنا گرفتن ویزا برای بازدید از ایران آسان نیست، البته ایرانی‌ها هم برای دریافت ویزای سفر به آمریکا هم با چنین چالش‌هایی روبه‌رو هستند. دعوتنامه شخصی رییس دانشگاه صنعتی شریف (روستاآزاد) برای هرکدام از ما، در کنار جلب حمایت ایرانیان در سطوح مختلف توسط پروفسور «اخوان» برای تایید ویزای ما نقش مهمی را ایفا کرد. بازدید ما از ایران اگرچه یکی از معدود بازدیدهای اینچنینی توسط دانشگاهیان محسوب می‌شود، اما اولین بازدید نبود. تا جایی که ما می‌دانیم، اولین بازدید دانشگاهیان غربی از ایران پس از انقلاب اسلامی سال 1979، در سال2004 بود که در آن گروه کوچکی از معاونان دانشگاه کالیفرنیا در دیویس به سرپرستی «لری واندرهوف»، رییس دانشگاه و به میزبانی «سعید سهراب‌پور»، رییس وقت دانشگاه صنعتی‌شریف به ایران سفر کرده بودند. بر اساس اطلاعات ما، از آن زمان به‌بعد هم فقط چند دیدار دیگر انجام شده بود هنوز هم دیدار دانشگاهیان از ایران، رویداد نادری تلقی می‌شود. همکاران آمریکایی ما نیز از شنیدن خبر این دیدار شگفت‌زده شدند. عنوان این مقاله، عبارت «دیپلماسی علمی» است. فعالیت‌های ما به‌طور کامل در راستای این هدف بود و ما امیدواریم هدف دیپلماسی علمی، که وزارت امور خارجه آمریکا به‌طور رسمی آن را تشویق و تایید می‌کند، با ارتباط و همکاری انجمن آمریکایی برای پیشرفت علم (AAAS) عملی شود. این انجمن یک دفتر رسمی دیپلماسی علمی دارد و فصلنامه‌ای در این باب (به نام Journal of Science Diplomacy) منتشر می‌کند. انجمن سلطنتی انگلستان دیپلماسی علمی را تایید می‌کند و کتابی به نام «مرزهای جدید در دیپلماسی علمی» را منتشر کرده که شامل یک بررسی موردی با عنوان «استفاده از علم برای تقویت روابط با جهان اسلام» است. دیپلماسی علم کاملا در راستای مفاد انجمن فیزیک بین‌المللی و سایر فعالیت‌های انجمن فیزیک آمریکاست. ایده اصلی این فعالیت‌ها این است که ارتباطات کنونی را گسترش داده و ارتباطات جدیدی را در سطح فعالیت‌های شخصی دانشمندان و ارتباط‌های فردی بین آنها برقرار کنیم تا کامل‌کننده ارتباط‌های سازمان‌های غیردولتی باشد. دیپلماسی علم تاریخچه مفصلی دارد. در دهه1960 گروهی از فیزیکدانان آمریکایی با فیزیکدانان اتحاد جماهیر شوروی در مسکو دیدار کردند و به دنبال آن، فیزیکدانان شوروی متقابلا به آمریکا سفر کردند. آکادمی‌های ملی این دو کشور، این سفرها را برنامه‌ریزی کرده بودند. انجام این کار در آن زمان، به درک متقابل و دوطرفه این موضوع کمک کرد که پژوهش‌های بنیادی در اصل، یک فعالیت بین‌المللی است. دیپلماسی پینگ‌پنگی در اوایل دهه 1970 نیز با دعوت چین از تیم پینگ‌پنگ آمریکا برای دیدار از چین و انجام مسابقه بین دو کشور بود که خیلی زود تیم‌ملی پینگ‌پنگ چین هم متقابلا به آمریکا سفر کرد. این ارتباط‌های جدید بین دو کشور با دیدارهای «هنری کسینجر» و «نیکسون»، رییس‌جمهور‌های وقت آمریکا از چین ادامه یافت و کمی بعد هم روابط دیپلماتیک بین دو کشور آغاز شد. اگرچه پیش‌بینی تاثیر این تلاش‌ها در زمینه دیپلماسی علمی بین پروفسور «اخوان» و ما سه نفر مشکل است، اما به گواهی تاریخ، باید خوش‌بینانه به این موضوع نگاه کرد و منتظر پیامدهای مثبت آن بود. در بخشی از «مرزهای جدید در دیپلماسی علمی» آمده است: «برقراری چنین ارتباط‌ها و گفت‌وگوهایی بسیار ضروری است به ویژه در زمانی که روابط تیره است. برای مثال پس از انتخابات سال 2009 ایران، دانشمندان ایرانی از انجمن‌های پژوهشی علمی خواستند هر کاری از دستشان بر می‌آید برای ادامه و تقویت ارتباط با همکاران ایرانی خود انجام دهند.» ما در ملاقات‌های خود با استادان فیزیک، بهبود و پیشرفت پایدار نظام آموزشی ایران را تایید کردیم. دانشجویان فارغ‌التحصیل ایرانی در کنار دانشجویان کشورهای دیگر، در دانشگاه‌های بزرگ در آمریکا و اروپا پذیرفته می‌شوند. زنان و دختران 60درصد دانشجویان دانشگاه‌های دولتی ایران را تشکیل می‌دهند. هرچند هنوز هم بخش‌های خاصی از دوره‌های لیسانس دانشگاه نیازمند بهبود بیشتر است (برای مثال آزمایشگاه و امکان تحقیقات در مقطع کارشناسی) اما بزرگترین نیاز و مهمترین مشکلات، در حوزه پژوهش‌های مربوط به تحصیلات تکمیلی مشاهده می‌شود. تخصص استادان و اعضای هیات‌علمی دانشگاه یکی از این موارد است. در حقیقت، بسیاری از استادان فیزیک از تحصیلات و تجربه پژوهش در غرب برخوردارند. مشکل اصلی این است که زیرساخت‌های مدرن و تجهیزات آزمایشگاهی نوین در ایران وجود ندارد و بودجه هم کم است. علاوه بر این، تحریم‌های کنونی، مانع خرید دستگاه‌ها و ابزارهای پیشرفته است. شایان ذکر است، برخی از اعضای هیات‌علمی خوداتکایی زیادی دارند و تجهیزات آزمایشگاه‌شان را خود می‌سازند. دسترسی دشوار به ناشران علمی، تشدیدکننده این فضای پژوهشی ضعیف است، دشواری دسترسی به ناشران نیز نه به دلیل انواع و اقسام تحریم‌ها، بلکه بیشتر به دلیل هزینه‌های زیاد اشتراک بسیاری از این نشریات است. تمایل مسوولان به ملاقات با دانشمندان آمریکایی برای ارتقای سطح ارتباطات و مشارکت‌های علمی، موجب دلگرمی بیشترمی‌شود و ما براین باوریم که جامعه فیزیک آمریکا (و به‌طورکلی غرب) بسیار علاقه‌مند است تلاش موثری برای نتیجه‌بخشی دیپلماسی علمی صورت گیرد. اگرچه تایید می‌کنیم که نباید انتظار زیادی داشت. به نظر می‌رسد اکنون زمان آن فرا رسیده است که از علم نه‌فقط برای ایجاد ارتباط‌ بلکه ارتقای تلاش‌های آموزشی و پژوهشی در هر دو کشور استفاده کنیم و کم‌کم حسن‌نیت را در جوامعی که در حال حاضر با یکدیگر خصومت دارند، گسترش دهیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.