|

درباره چرایی عدم ارتباط دانشگاه و صنعت

هیچ‌کدام مقصر نیستند

سپهر اربابی . استاد دانشگاه صنعتی قم

ما در ایران تعداد زیادی دانشگاه صنعتی داریم، در آلمان هم تعداد زیادی دانشگاه صنعتی وجود دارد. از آنجاکه من در آلمان تحصیل کرده‌ام، می‌توانم تا حدودی وضعیت تحقیق و پژوهش در دانشگاه‌های صنعتی ایران را با دانشگاه‌های آلمان مقایسه کنم. بخش عمده‌ای از بودجه‌های پژوهشی دانشگاه‌های صنعتی آلمان را خود صنایع تامین می‌کنند. روش کار نیز به این صورت است که هزینه‌های اجرای طرح‌های پژوهشی را متقبل می‌شوند یا بودجه‌هایی را در اختیار دانشگاه قرار می‌دهند یا حتی هزینه تاسیس پژوهشگاه‌ها را می‌‌پردازند، به‌گونه‌ای که در مجموع، حدود دوسوم از هزینه‌های دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه صنعتی آخن از همین راه‌ها (یعنی از راه عقد قرارداد‌های پژوهشی با صنایع) تامین می‌شود. این ارتباط تنگاتنگ دانشگاه و صنعت باعث می‌شود که صنایع به راحتی بتوانند انتظارات‌شان را از دانشگاه‌ها بیان کنند و بگویند چه رشته‌هایی مدنظر آنهاست، در دانشگاه‌ها چه دوره‌هایی تدریس شود و فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها، چه ویژگی‌ها یا توانمندی‌هایی باید داشته باشند. اما در مقایسه باید گفت دانشگاه‌های صنعتی ایران ارتباط چندان قوی و مستمری با صنایع ندارند. خود این مشکل نیز چندین دلیل و ریشه دارد که از جمله مهم‌ترین این دلایل می‌توان به عدم رشد کافی صنایع اشاره کرد. تا زمانی که صنایع به قدر کافی رشد نکنند، این نیاز هم پدید نمی‌آید که برای حل مشکلات خود به دانشگاه‌ها مراجعه کنند. این نیاز تاکنون کمتر پیش آمده است و به همین دلیل، ارتباط‌ دانشگاه‌های ما با صنایع چندان گسترده نیست. البته اگر بخواهیم جانب انصاف را رعایت کنیم، باید اذعان کنیم که همه مشکلات ما تقصیر صنایع نیست بلکه اقتصاد ما هم تا حدود زیادی مشکل دارد. اقتصاد ما عمدتا دولتی است و حدود 70درصد تولید ناخالص ملی ما، در بخش دولتی یا وابسته به دولت است، پس وضعیت موجود و کنونی ما در حوزه‌های صنعت، اقتصاد و پژوهش هم نباید چندان عجیب به‌نظر برسد. ‌سال‌هاست که بحث ارتباط نداشتن دانشگاه و صنعت مطرح می‌شود و هر کدام، دیگری را در این زمینه مقصر و مسوول می‌داند، اما اگر بخواهیم واقع‌بینانه به این موضوع نگاه کنیم، باید بپذیریم که هیچ‌کدام از این دو مقصر تمام و کمال نیستند و چاره کار را باید در سطحی بالاتر جست‌وجو کرد. واقعیت این است که ما کشوری در حال توسعه هستیم، دانشگاه و صنعت (البته به شکل امروزی آن)، در کشور ما پدید نیامده‌اند، اینها پدیده‌هایی هستند که در غرب رشد کردند و بعدها به کشور ما آمدند، در نتیجه هم صنایع و هم دانشگاه‌های ما وارداتی هستند، به بیان دیگر دانشگاه‌های ما و همچنین صنایع ما محصول نیاز خود ما و نتیجه تلاش ما برای یافتن راه حل مشکلات ما نیست. برای مثال در دانشگاه گفته می‌شود که فلان دانشگاه خارجی در این زمینه بسیار معروف است و در این دانشگاه هم، به همان کتاب تدریس می‌شود، پس ما هم باید این کتاب را ترجمه و در دانشگاه خودمان آن را تدریس کنیم. به بیان دیگر کتاب‌هایی که در دانشگاه‌های ما تدریس می‌شود، کتابی نیست که استادان ما براساس تجربه خود و با توجه به نیازهای کشور ما تدوین و تالیف کرده باشند. به همین دلیل هم هست که تاکنون کمتر پیش آمده که دانشگاه‌های ما در یک رشته خاص علمی در سطح جهانی سردمدار یا پیشگام باشند. از آن طرف هم صنایع ما به‌شدت وارداتی و در نتیجه وابسته به کشورهای پیشرفته است. عمده صنایع ما با خریداری ماشین‌آلات صنعتی از کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته و مونتاژ و نصب این ماشین‌آلات در کشور پدید آمده است. این دستگاه‌ها نیز محصولات از پیش طراحی‌شده‌ای را تولید و به بازار عرضه می‌کنند. اینگونه صنایع وارداتی، نیاز چندانی هم به پژوهش ندارند چون صفر تا صد طراحی و ساخت این ماشین‌آلات این در کشور دیگری انجام شده است و پیش از این، همه کارهای پژوهشی مربوط به طراحی و ساخت آن انجام شده و اکنون برای تولید محصول نهایی، دیگر نیازی به پژوهش‌های بیشتر نیست. خلاصه اینکه هم این دانشگاه وارداتی است، هم این صنعت و در نتیجه هیچ‌کدام از اینها به دیگری نیازی ندارند. امروزه ما تعداد زیادی دانشگاه داریم اما تعداد دانشگاه‌های صنعتی ما به نسبت مجموعه دانشگاه‌های ما بسیار کم است. در این میان آن دانشگاه‌های صنعتی شناخته‌شده و معتبر مانند امیرکبیر و صنعتی و... را نیز نمی‌توان به معنای دقیق کلمه صنعتی توصیف کرد چراکه بخش کمی از هزینه‌های کلی این دانشگاه‌ها از راه ارتباط با صنعت و پیداکردن راه‌حل‌های تازه مشکلات صنعت به‌دست می‌آید. یکی دیگر از مشکلات صنایع ما رقابتی‌نبودن عرصه تولید است به این معنا که هر آنچه در صنایع ما تولید می‌شود، در بازار مصرف به‌فروش می‌رسد و صنایع ما برای فروش محصولات خود مشکلی ندارند و در نتیجه لزومی ندارد که وارد عرصه نوآوری شوند و در نتیجه بخش تحقیق و توسعه هم در این صنایع جایگاه قابل‌توجهی ندارد. در همین زمینه می‌توان به حمایت‌های همه‌جانبه دولتی اشاره کرد که منشأ یکی دیگر از مشکلات صنایع است. برای مثال دولت سالیان دراز از صنایع خودروسازی و تولید داخلی حمایت کرده است و چون این صنایع رقیبی را در کنار خود نمی‌دیدند و برای عرضه و فروش محصولات خود در داخل کشور مشکلی نداشتند، هیچ‌گاه نوآوری نکردند و در نتیجه سال‌های متمادی محصولی یکنواخت را به بازار عرضه کردند. در حالی‌که در کشورهای صنعتی، رقابت شدیدی بین تولیدکنندگان برقرار است و اگر تولیدکننده‌ای، محصولی را سال‌های متمادی و بدون نوآوری در بخش‌های مختلف روانه بازار کند، مصرف‌کننده از آن رویگردان می‌شود و به سمت تولیدات جدیدتر می‌رود، همین موضوع انگیزه‌ای است که باعث می‌شود تولیدکنندگان، بخش تحقیق و توسعه را در موسسه یا کارخانه خود راه‌اندازی کنند. پس به نظر می‌رسد هنوز برای رسیدن به آن هدف آرمانی (یعنی داشتن دانشگاه پویا و صنعت مولد)، راه درازی پیش‌رو داشته باشیم. در پایان روشی را برای بهبود وضعیت پژوهش در دانشگاه‌ و حل مشکل ارتباط دانشگاه و صنایع پیشنهاد می‌کنم و امیدوارم که موثر باشد. هم‌اکنون در دانشگاه‌ها، بر پژوهش بسیار تاکید می‌شود اما متاسفانه مسوولان و مدیران کشور ما فقط به یکی از نتایج پژوهش که عرضه مقاله در ژورنال‌های علمی است توجه می‌کنند اما به دیگر نتایج پژوهش همانند ابتکار و اختراع یا حل مشکلات صنعتی کمتر توجه می‌کنند. اگر به این‌گونه دستاوردهای علمی، پژوهشی نیز همانند عرضه مقاله‌های علمی در ژورنال‌ها توجه کنند، بخشی از مشکلات صنایع و ارتباط دانشگاه و صنعت نیز حل می‌شود. به همین دلیل است که امروزه شاهد تعداد زیاد مقاله‌هایی هستم که در ژورنال‌های علمی منتشر می‌شود، اما این مقاله‌ها تاثیری در بهبود وضعیت علمی ما یا حل مشکلات صنایع ندارد زیرا هدف نویسنده این مقاله آن بود که با نوشتن یک مقاله، امتیازی به‌دست آورد و احیانا هرچه زودتر ترفیع بگیرد. اما در روزگار حاضر نیاز است که سیستم دانشگاهی، با تغییر رویکرد، اهمیت مقاله‌های کاربردی و به ویژه فعالیت در حوزه اختراع و نوآوری و همچنین ارتباط با صنعت را درک کرده و دستاوردهای این گروه از فعالیت‌ها را نیز برای ترفیع در نظر بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.