|

بررسی موردی دستاوردهای حضور در یک سمینار علمی

به خودتحریمی علمی پایان دهیم!

سیدکامران باقری .مشاور مدیریت نوآوری و مالکیت فکری (<a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="83e8e2eee1e2e4ebe6f1eac3fae2ebececade0ecee">[email protected]</a>)

چندی پیش برای شرکت در کنفرانس جهانی مدیریت پژوهش‌وتوسعه به شهر اشتوتگارت آلمان رفته بودم. در کمال شگفتی دریافتم که هیچ ایرانی دیگری نتوانسته در این کنفرانس شرکت کند. از سال 2003 به بعد تقریبا هرساله در یکی از کنفرانس‌های بزرگ بین‌المللی حوزه مدیریت فناوری و نوآوری شرکت کرده‌ام و در تمام این کنفرانس‌ها با جمعی از مدیران، استادان و دانشجویان علاقه‌مند ایرانی روبه‌رو می‌شدم که حضوری فعال در تبادلات علمی داشتند. گاهی تعداد نفرات ایرانی شرکت‌کننده به ده‌ها نفر می‌رسید (همچون کنفرانس جهانی مدیریت فناوری سال 2005 در وین.) این امر همیشه برایم مایه امیدواری و مباهات بود. آثار حضور در این کنفرانس‌ها را آشکارا در ایران می‌دیدم. پژوهشگران عمدتا جوان ایرانی، نتایج پژوهش‌های خود را ارایه می‌کردند و مستقیما پای صحبت استادان و مدیران سرشناس و بین‌المللی این حوزه می‌نشستند. علاوه بر یادگیری علمی، به مرور بر اعتمادبه‌نفس و جسارت علمی و پژوهشی آنها نیز افزوده می‌شد. اجازه دهید با کمک‌گرفتن از یک تجربه شخصی، نتایج ارزشمند شرکت در کنفرانس‌ها و محافل علمی بین‌المللی را برایتان نقل کنم. در سال 2004 برای ارایه مقاله خود در یکی از کنفرانس‌های جهانی مدیریت فناوری به سئول رفتم. در آن کنفرانس، پروفسور «رابرت فال» از استادان برجسته دانشگاه کمبریج مقاله‌ای در مورد «ره‌نگاشت فناوری» ارایه کرد. در آن زمان در حالی پای صحبت وی نشستم که وی و آثارش را به‌خوبی نمی‌شناختم. آنجا بود که اندکی با ره‌نگاشت فناوری و اهمیت آن در مدیریت فناوری آشنا شدم. در همان سال‌ها، گروهی از دانشجویان نخبه المپیادی (که ما آنها را «ایده‌پردازان جوان» می‌نامیدیم)، در پژوهشگاه صنعت نفت در حوزه مدیریت فناوری به کار مطالعاتی و پژوهشی مشغول بودند. در بازگشت از آنها خواستم که در مطالعات خود، بر ره‌نگاشت فناوری (و به‌ویژه روش‌ها و نکات اجرایی آن) تمرکز کنند. در آن زمان، منابع علمی محدودی در این زمینه وجود داشت، اما آن دوستان جوان با علاقه و تلاشی مثال‌زدنی، هر چه کتاب و مقاله‌ای را که در این زمینه وجود داشت، تهیه کرده، خواندند و به بحث گذاشتند. دو سال بعد و در نتیجه این تلاش پیگیر، دانشی به مراتب بیشتر از ره‌نگاشت فناوری داشتیم، اما هنوز جسارت لازم برای اجرای آن در سطح سازمان را نداشتیم. تا اینکه در سال 2006 برای ارایه مقاله دیگری به کنفرانس جهانی مدیریت فناوری در استانبول رفتم. در حاشیه کنفرانس، پروفسور «دیوید پرابرت» از دانشگاه کمبریج (همکار پروفسور فال)، کارگاهی آموزشی در زمینه چگونگی ترسیم «ره‌نگاشت فناوری» برگزار کرد. همان کارگاه نیم‌روزه و نکات اجرایی مطرح‌شده در آن، نگرانی‌ها از اجرای عملی آموخته‌ها در زمینه «ره‌نگاشت فناوری» را برطرف کرد. در بازگشت، اعلام آمادگی کردیم تا ره‌نگاشتی برای یکی از طرح‌های پژوهشی پژوهشگاه صنعت نفت (در زمینه فناوری غشا برای جداسازی گازها) تهیه کنیم. با همراهی مدیر طرح مربوطه و تایید مدیران وقت پژوهشگاه، کار شروع شد و نتیجه آن بسیار عالی از آب درآمد. علاوه بر خود ره‌نگاشت حاصله، یادگیری فوق‌العاده‌ای برای مدیران و پژوهشگران آن طرح از یک‌سو و برای من و همکاران جوانم از سوی دیگر حاصل شد. در همان زمان تعامل با مدیران وقت برنامه‌ریزی در وزارت نفت را شروع کردیم تا اهمیت ترسیم «ره‌نگاشت فناوری» در سطح صنعت نفت را به آنها نشان دهیم. چندین بار مفهوم ره‌نگاشت و نمونه‌های عملی آن در صنایع مختلف را برای مدیران مربوطه (به‌ویژه در شورای تازه‌تاسیس پژوهش نفت در آن زمان) ارایه کردم. حتی یک‌بار برای نشان‌دادن عملی‌بودن این کار، کارگاهی آزمایشی با حضور برخی از مدیران پژوهشی صنعت نفت (با موضوع ره‌نگاشت فناوری افزایش تولید بنزین) برگزار کردیم. گزارش‌های متعددی هم از فعالیت‌های انجام‌شده به مدیران صنعت ارایه کردیم. متاسفانه در آن زمان، تصمیمی عملی در این زمینه گرفته نشد و در نهایت کتابی درباره «ره‌نگاشت فناوری» بر پایه گزارش‌های همکاران من (حتی به همراه همان ره‌نگاشت‌های آزمایشی)، به نام مدیر مربوطه منتشر شد! این اولین کتاب به زبان فارسی درباره «ره‌نگاشت فناوری» بود. چندسال بعد، یکی از مدیران پژوهشگاه صنعت نفت که در تجربه ترسیم ره‌نگاشت فناوری غشا هم مشارکت داشت، به سمت مدیریت پژوهش و فناوری شرکت ملی گاز منصوب شد. وی که با ارزش ره‌نگاشت آشنا بود از همان ابتدا تصمیم گرفت که پژوهش در این صنعت را از حالت فرد-محور و موردی درآورده و بر پایه برنامه‌ای جامع عمل کند. وی بنا را بر ترسیم «ره‌نگاشت فناوری» برای صنعت گاز ایران گذاشت. این بار ابعاد کار، نه در حد یک فناوری خرد، که در سطح یک صنعت بزرگ با هزاران فناوری مختلف بود. یکی از استادان برجسته مدیریت فناوری کشور، سکاندار پیشبرد این پروژه شد و از همان تیم جوان (که اکنون در این حوزه با تجربه بودند)، در زمینه تهیه ره‌نگاشت کمک گرفت. این پروژه بزرگ با قوت پیش رفت و به یکی از نمونه‌های درخشان ترسیم و به‌کارگیری «ره‌نگاشت فناوری» در ایران تبدیل شد. امروزه راهبرد شرکت ملی گاز ایران در زمینه توسعه فناوری، کاملا مبتنی بر همان ره‌نگاشت و دستاوردهای جانبی آن است. بعدها همان همکاران جوان، آموخته‌های خود در زمینه ره‌نگاشت فناوری را در کتابی با همین نام منتشر کردند. به موازات این فعالیت‌ها، ترسیم ره‌نگاشت با کمک گروه‌های مشاوره‌ای دیگر در دیگر صنایع و شرکت‌های ایرانی نیز پاگرفت. به‌تدریج مقالات زیادی توسط پژوهشگران ایرانی در زمینه ره‌نگاشت و روش‌های ترسیم آن در سطوح مختلف تالیف و منتشر شد. تجربه‌های تیم‌های مختلف در کنفرانس‌های داخلی ارایه می‌شد و با تبادل اطلاعات میان آنها، یادگیری سرعت گرفت. اکنون دانش «ره‌نگاشت فناوری» در ایران به جریانی زاینده تبدیل شده و گروه‌های مختلف از روش‌ها و ابزارهای گوناگون برای ترسیم نقشه راه در سطح فناوری، شرکت و صنعت استفاده می‌کنند. پروفسور «رابرت فال» در کنفرانس چند روز پیش در اشتوتگارت، کارگاه آموزشی دیگری در زمینه روند تحولات آینده نقشه راه برگزار کرد. من هم مشتاقانه در آن کارگاه شرکت کردم. وی از آخرین تحولات این حوزه و چالش‌های پیش‌روی آن گفت و از ما خواست که در زمینه راه‌های مواجهه با این چالش‌ها، هم‌فکری کنیم اما این‌بار (برخلاف 10سال پیش در کره‌جنوبی)، ره‌نگاشت برایم ناشناخته نبود. همانجا متوجه شدم که آموخته‌ها و تجربه‌های ایرانیان در زمینه «ره‌نگاشت فناوری» از بسیاری از کشورها فراتر رفته است. همان‌جا بود که مدیرانی از صنعت ترکیه درخواست کردند که مشاورانی ایرانی در این زمینه به آنها معرفی کنم تا در فرآیند ترسیم ره‌نگاشت به آنها کمک‌ کنند. این تنها یک نمونه کوچک بود از نقش بسیار باارزش تبادلات علمی در کنفرانس‌ها و مجامع علمی بین‌المللی. اینکه چگونه یک جرقه علمی در حاشیه یک کنفرانس می‌تواند به یک جریان فراگیر علمی در داخل کشور تبدیل شود. اما متاسفانه بسیاری از مدیران دولتی در ایران، نگاهی تنگ‌نظرانه و غیرعلمی به این کنفرانس‌ها و گردهمایی‌های علمی داشته و دارند. شاید آنها شرکت در کنفرانس‌های خارجی را نوعی تور تفریحی خارجی و مسبب اتلاف منابع محدود سازمانی می‌دانستند! همین نگاه باعث شده بود که پژوهشگران ایرانی برای گرفتن مجوز حضور در کنفرانس‌ها و تامین هزینه‌های مربوطه، مجبور شوند که از هفت‌خان رستم بگذرند. اما خوشبختانه این پژوهشگران آنچنان به پیشرفت علمی خود و کشورشان علاقه‌مند بودند که تمامی دشواری‌های این فرآیند را به جان می‌خریدند و در بسیاری موارد، با هزینه شخصی و با گرفتاری فراوان در این کنفرانس‌ها شرکت می‌کردند. با این وجود، به نظر می‌رسد که در سال‌های اخیر موانع جدیدی به این فرآیندهای پرپیچ‌وخم افزوده شده است، به گونه‌ای که کمتر پژوهشگر ایرانی می‌تواند از فیلترهای سختگیرانه آن بگذرد. این حقیقتی بسیار تلخ و دردناک است. یعنی درست در زمانی که کشورهای صاحب فناوری ما را تحریم می‌کنند و دانشجویان ما را از تحصیل در برخی رشته‌ها منع می‌کنند، ما هم خودمان را تحریم علمی می‌کنیم و اندک روزنه‌های یادگیری و تبادل علمی را به روی خودمان می‌بندیم. برخی پا را از این هم فراتر نهاده و اصرار دارند که ما باید خودمان را در شرایط تحریم (حتی اگر خودساخته باشد)، قرار دهیم تا توسعه علم و فناوری داخلی شکوفا شود و ما به خودکفایی علمی برسیم! بی‌شک این افراد معنا و راهبردهای توسعه علم و فناوری در قرن 21 را نمی‌شناسند. این نوشته به این معنا نیست که تمام کسانی که در کنفرانس‌های علمی خارج از کشور شرکت کرده‌ یا می‌کنند، دست‌پر برگشته یا بر می‌گردند. اما باید توجه داشت که هر راهکاری برای شتاب‌بخشیدن به رشد علمی کشور و کاستن از پیامدهای منفی تحریم علمی کشور، لاجرم ضریبی از خطا در خود خواهد داشت که این ضریب خطا را می‌توان مدیریت کرد. برای توسعه علم و فناوری در ایران باید از هر فرصتی برای یادگیری استفاده کرد و برای این یادگیری برنامه داشت. حضور پژوهشگران، دانشگاهیان و مدیران صنعت کشور در مجامع و گردهمایی‌های علمی بین‌المللی، یکی از شیوه‌های موثر و در عین حال کم هزینه یادگیری در سطح ملی است. بنابراین سیاستگذاران علم و فناوری در ایران، نه‌تنها باید زمینه این حضور را فراهم آورده و از موانع متعدد موجود بکاهند، بلکه باید این حضور پربار را تشویق کنند. این تحریم‌های علمی خودساخته، دست آخر به رکود علمی می‌انجامد و اثرات مخرب آن را نمی‌توان در کوتاه‌مدت جبران کرد. باید به این خودتحریمی‌های علمی به سرعت پایان داد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.