|

چند سطر درباره «کامکارها»

آن‌ها هنوز پُرطرفدارند

مانی جعفرزاده

برخوردِ علمی با موسیقی ایرانی دیر اتفاق افتاده است. خیلی دیر. خیلی طول کشیده است تا تئوریسین‌های ایرانی موسیقی، موسیقی سرزمینِ خودشان را جدی بگیرند وُ آن را محلی بدانند از اِعراب برای آن که موضوعِ توجه جستارهای تئوریک باشد. همین را هم باز غربی‌ها به سرشان انداختند وقتی که «اتنوموزیکولوگ»هاشان از راه رسیدند وُ بنا را گذاشتند بر تحقیق بر موسیقی‌های پراکنده در این جغرافیایی که نام‌اش «ایران» است. تا پیش از آن مگر کسی از خودِ ما فکر می‌کرد که موسیقی ایرانی اهمیتی داشته باشد برای تحقیق وُ مطالعه وُ آموزشی غیر از آموزش سینه- به-سینه؟ حتا سالیان طولانی این جنگِ میانِ موسیقی ایرانی وَ موسیقی کلاسیکِ اروپایی [که احتمالاَ ابلهانه‌ترین جدلِ هُنری متصور در تاریخِ هنر ماست] جوری در جریان بود که بارها تا مرزِ حذفِ آموزش موسیقی ایرانی از هنرستان پیش رفت وُ اگر آن اولین وُ همچنان تا به امروز مهم‌ترین روشن‌فکرِ تاریخِ موسیقی ما یعنی «کلنل علینقی وزیری» نبود، شاید هنوز هم کسی لزومی بر آموزش آکادمیکِ موسیقی ایرانی نمی‌دید. [هرچند که این روزها عکس‌اش صادق شده وُ جماعتی پیدا شده‌اند وَ می‌کوشند موسیقی جهانی را از دانش‌گاه‌ها حذف کُنند که بحث‌اش بماند برای جایی دیگر.] این جدی نگرفتن موسیقی ایرانی از سوی خودِ ایرانیان وَ کارکردهای متعددِ تئوریک، زیبایی‌شناسی وَ نوازنده‌گی آن به معنای «ویرتوزیته»ی اروپایی سال‌ها دامن‌گیرِ موسیقی ایرانی بوده است. بَعد از «کلنل» وَ نزدیکِ به روزگارِ ما شاید نخستین کسانی که کوشیدند برای موسیقی ایرانی وَ اجرای صحنه‌ای آن الگویی درست وُ کمابیش مبتنی بر گروه نوازی علمی بیایند، اعضای گروهِ «پایور» بودند در پیش از انقلاب وَ پس از آن نوازنده‌گانِ نحله «چاووش» که از درون‌شان گروه‌های «عارف» وُ «شیدا» در آمد وُ نسلِ تازه‌ای از موسیقی‌دانان وُ نوازنده‌گانِ سنتی ایرانی را معرفی کرد. گروهِ «کامکارها» محصولِ این دوران وَ قسمتی مهم از پیدایشِ آن است. «کامکارها» به چند دلیل گروهِ با اهمیتی است. نخست وَ شاید بیش از هرچیزِ دیگر به دلیلِ معرفی چند نوازنده بسیار شاخص در تاریخِ موسیقی سنتی ایرانی که قاطعانه می‌توان گفت سطحِ نوازنده‌گی سازهای تخصصی‌شان را به شکلی انکارناپذیر تغییر دادند وَ تکنیکِ نوازنده‌گی آن سازها را متحول کردند. حداقل این موضوع درباره کمانچه‌نوازی «اردشیرِ کامکار» وَ سنتورنوازی «اردوان کامکار» از منظرِ نگارنده بی‌تردید است. سایرِ نوازنده‌گانِ این گروه هم هریک در ارتقاء، آموزش وَ معرفی سازِ خود در مسیرِ تکوینِ حرفه‌ای هر ساز حضوری مستمر وَ بسیار مفید داشته‌اند. «کامکارها» در زمره نخستین گروه‌های اجراکننده موسیقی ایرانی بوده‌اند که به «کمپوزیسیون» به معنای کلاسیکِ جهانی آن توجهِ ویژه کردند. برخی از «کمپوزیسیون»های موفق‌شان در ایجادِ «پرسپکتیو» برای ارکسترِ موسیقی ایرانی احتمالاَ موفق‌ترین نمونه‌ها تا به امروز در مجموعه موسیقی ملّی این سرزمین است. حضور «هوشنگ کامکار» به عنوانی موسیقی‌دانی دنیا دیده وَ آهنگ‌سازی تحصیلکرده وَ همچنین «ارسلانِ کامکار» به عنوان نوازنده چیره‌دستِ ویلُنِ کلاسیک وَ شناختِ او از «رپرتوارِ» موسیقی جهانی در مقامِ «مایسترِ» ارکستر سمفونیک تهران می‌تواند در این شناخت از «کمپوزیسیون» موثر بوده باشد. «کامکارها» به دلیلِ قدمتِ طولانی گروه که برآمده از نسبتِ خانواد‌گی آنان است گروه‌نوازانِ خوبی هستند. بالانسِ ارکستر تقریباَ همیشه خوب است، کوک همیشه دقیق است وَ اجزای ارکستر مستقلا و با هم صدای درستی می‌دهند. اینها کم نیست. دستاوردهای مهمی‌ست برای موسیقی سرزمینی که تا همین چهل سالِ پیش سازهای خودش را لایقِ مداقه نمی‌دانست. «کامکارها» در عینِ حال قسمتی مهم هستند ازمعرفی موسیقی اقلیمِ کردستان. این معرفی البته جامع نیست. یعنی همه مقام‌ها وُ ملُدی‌های آن خطّه وَ همچنین همه سازهای اقلیم کردستان توسط «کامکارها» معرفی نشده است. دلیلِ دومی که آشکار است چون همه اعضای گروه بر همه ادواتِ موسیقی منطقه کردستان مسلط نیستند، دلیل موضوعِ اول هم کمابیش می‌تواند این باشد که خواستِ مخاطبان این گروه خواستِ متعینی است که معمولاَ ملُدی‌ها و مقام‌های مورد علاقه خودش را طلب می‌کند. این است که شاید از این دو مشکل می‌توان با اغماض گذشت بنابر دلیلی واضح: گروهِ «کامکارها» گروهی بوده است پیوسته وَ اصلا از آغاز مخاطب محور. هیچ‌وقت مدعی نبوده که کنسرتی که بر صحنه می‌بَرد یک کنسرتِ پژوهشی برای معرفی موسیقی کُردی ست. کُردی می‌زنند برای کُردها یا برای علاقمندان به آن موسیقی اما کاری که می‌کنند داعیه تحلیل و معرفی آکادمیک موسیقی کردی را ندارد. از این‌رو اینکه همه سازهای کردستان یا همه انواعِ ملُدی‌ها و مقام‌های آن خطه را معرفی کُنند هیچ‌وقت در دستورِ کارشان نبوده که حالا فقدان‌اش را بشود محلِ نقدشان دانست. اگر چیزی در «کامکارها» محلِ نقد باشد شاید این است که موسیقی این روزهاشان خیلی خم می‌شود به سمتِ مخاطب. انگار کُن که مخاطب دارد تعیین می‌کند که «کامکارها» چه بنوازند وُ چه ننوازند. این در بلند‌مدت خوب نیست. همین می‌شود شاید که قطعاتِ طولانی وُ بالای 10دقیقه گاهی با تکرارهای بی‌دلیل که از تحلیلِ «کمپوزیسیونی» آدم‌های بلدی چون تعدادی از آن‌ها بعید است، زمانِ کُنسرت را نه اداره که پُر می‌کند. با این همه آن‌ها هنوز پُرطرفدارند. آنقدر که بدون تبلیغ تالار را پُرکنند وَ موسیقی‌ای ارایه بدهند که هنوز وُ همچنان به نسبتِ بسیاری از موسیقی‌های گروه‌های ایرانی این روزها موسیقی سلامت وُ محترمی‌ است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.