|

آن‌که اعتراف می‌کند، آن که نمی‌کند

نادر شهریوری (صدقی)

از میان نوشته‌های کامو، بیگانه (1942) و سقوط (1956) مضمونی مشترک را پی می‌گیرند. آن مضمون مشترک «عذاب وجدان» است. کلمانو در سقوط خود را گناهکار می‌داند و معذب است و مورسو در بیگانه گناهکاری است که هیچ عذاب وجدانی ندارد. زندگی برای یکی از اساس غیراخلاقی است و برای کاستی گناه باید اعتراف کرد و زندگی برای آن دیگری از بیخ‌و‌بن بیگناه و عادلانه است و بنابراین نیازی به اعتراف نیست. در هر دو اما طنزی عمیق وجود دارد. ژان باتیست کلمانس «سقوط» خود را به خاطر امتناع از یک «جهش» می‌داند؛ جهشی از روی پل که می‌توانست جان زن جوانی را نجات دهد؛ زن جوانی که هیچ آشنایی قبلی‌ای با او نداشته اما کلمانس این جهش را انجام نمی‌دهد، او که روزگاری در پاریس وکیلی مبرز و نمونه یک انسان موفق بوده، اکنون در باراندازی در آمستردام با مخاطبی خاموش، به گفت‌و‌گویی یک‌طرفه روی می‌آورد تا با اعتراف به گناه به تشریح خود- دقیقا به مفهوم پزشکی آن که تکه‌تکه‌کردن خود است- بپردازد. به همین منظور کلمانس وقتی که شروع به اعتراف می‌کند همواره به نقطه آغاز جهش‌نکردن خود بازمی‌گردد تا به تنظیم کیفرخواستی برسد که خودش آن را علیه خودش اقامه کرده است. همه‌چیز برای اعتراف، آن‌هم به صورت یک‌طرفه- مونولوگ- مهیاست زیرا حس گناه در کلمانس تثبیت‌ شده، اصلا این گناه بوده که موجبات سقوطش را فراهم آورده، گناه در قبال دختر جوان که خودش را در رودخانه غرق کرده و او نتوانسته با یک جهش ناگهانی نجاتش دهد. ژان باتیست کلمانس نامی مستعار است، این نام مستعار را به یکی از نزدیکان مسیح نسبت می‌دهند «نام کلمانس یادآور ژان باتیست مقدس است که در ترجمه‌های لاتین به معنای صدای فریادگونه در بیابان است1» اعترافات کلمانس نیز صدایی فریادگونه در بیابان دارد زیرا هیچ پژواکی نمی‌‌یابد، زیرا مونولوگ است با این‌همه او خود را موظف به اعتراف می‌بیند، او ایده‌آلیستی است که دایما خود را نقد می‌کند. روکونتن قهرمان تهوع سارتر پیشنهاد می‌کند که بین زندگی‌کردن و حکایت‌کردن یکی را برگزیند، به‌طور ساده‌تر منظور روکونتن آن است که آدمی یا زندگی می‌کند و یا آن را حکایت می‌‌کند. اما درباره کلمانس می‌توان گفت ایده تثبیت‌شده گناه در وی او را وادار به اعتراف برای فرجام‌خواهی می‌کند. به بیانی ساده‌تر او گناه‌نکرده خود را گناهکار می‌داند که فقط می‌خواهد اعتراف کند، حتی در این کار شتاب می‌کند. اصلا از نظرش بشریت نیاز به اعتراف و تقاضای فرجام دارد«... همه می‌خواهیم از چیزی تقاضای فرجام کنیم! هرکدام می‌خواهیم به هر قیمتی که هست بی‌گناه باشیم، حتی اگر برای این کار لازم باشد که نوع بشر را متهم کنیم.»2 برای درک وضعیت ایده‌آلیستی کلمانس تنها می‌توانیم او را با مورسو قهرمان کتاب بیگانه کامو مقایسه کنیم زیرا این دو دقیقا در نقطه مقابل هم قرار دارند. کلمانس کسی را نکشته اما خودش را مقصر می‌داند و احساس گناه می‌کند در حالی که مورسو مرتکب قتل شده و عربی را با شلیک چند گلوله کشته است اما خودش را مقصر نمی‌داند و حس گناه ندارد او خود را نه در ید قدرت ایده -همچون کلمانس- بلکه در برابر تقدیری می‌بیند که او را ناگزیرش کرده و چون ناگزیر بوده تقصیری را متوجه خود نمی‌بیند، در اینجا تقدیر اراده خود را در هیات آفتاب به مورسو نشان می‌دهد «مورسو فقط درگیر با یک ایده از دنیا نیست، بلکه گرفتار یک تقدیر ناگزیر است -آفتاب- آفتابی که تمام نظم نیاکانی نشانه‌ها را بسط می‌دهد چون در اینجا آفتاب همه‌چیز است: گرما، رخوت، جشن، غم، توانایی، دیوانگی، علت و روشنی»3 رفتار مورسو در بیگانه برخلاف کلمانس حتی شکوهمند می‌شود زیرا خود را مجری اراده‌ای می‌داند که او را ناگزیرش کرده بود که این کار را بکند و او این کار را می‌کند و آن را حتی تقدیر خود می‌نامد که به پیشواز تقدیر خود می‌رود که آن را دوست می‌دارد، چیزی شبیه رفتار اودیپ که از عمل و تقدیر خود پشیمان نیست، به همین دلیل هم مورسو کشیش را برای اعتراف نمی‌پذیرد «برای بار سوم هم کشیش را نپذیرفتم، چیزی برای گفتن به او نداشتم، میلی به حرف‌زدن نداشتم»4 به بیانی دیگر او خود را گناهکار نمی‌داند که با اعتراف به کشیش تسلی یابد و حتی بار آخری که بالاجبار کشیش را می‌بیند، وقتی کشیش از گناهش می‌پرسد او برخلاف کلمانس می‌گوید که من نمی‌دانم گناه چیست. بیگانه از سقوط البته شهرت بیشتری دارد. اما در سقوط طنزی وجود دارد که در عین حال عمق روح تراژیک عصر ما را نشان می‌دهد، عصری که به‌تعبیر کامو باید آن را محاکمه کرد و هم آن را عفو کرد و این دقیقا همان حسی است که پس از خواندن سقوط به خواننده دست می‌دهد، منظور آن است که کلمانس اساسا هیچ جرمی مرتکب نشده و گناهی نکرده و اصلا دخالتی در خودکشی دختر جوان نداشته است. اما با این‌همه هنگامی که خواننده کتاب را به پایان می‌رساند به‌راحتی نمی‌داند که کلمانس گناهکار است یا بی‌گناه؟ پی‌نوشت‌ها: 1- گلستانه، شماره 113 نسیم خاقانی 2- سقوط کامو، شورانگیز فرخ 3، 4- بیگانه کامو، لیلی گلستان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.