گفتوگو با رضا علیزاده به مناسبت انتشار «اعترافات رماننویس جوان» اومبرتو اکو
جعلیات را با مسخرهکردن میشود از سکه انداخت
پیام حیدرقزوینی
«اعترافات رماننویس جوان» شامل چهار درسگفتار از اومبرتو اکو است که بهتازگی با ترجمه رضا علیزاده و در نشر روزنه منتشر شده است. علیزاده مدتی است که ترجمه برخی آثار اکو را در دست دارد و پیش از این هم رمانهایی مثل «بائودولینو» و «آونگ فوکو» با ترجمه او منتشر شده بودند. اکو در اعترافات رماننویس جوان، با همان طنز و هزلی که در رمانهایش هم دیده میشود شیوه و سبک رماننویسیاش را در قالب چهار درسگفتار توضیح داده است. پیش از آنکه اولین رمان اکو با عنوان «نام گل سرخ» در 1980 منتشر شود، او بهعنوان استاد نشانهشناسی مشهور بود اما حالا او شش رمان نوشته و آثاری هم درباره نظریه ادبی منتشر کرده که اعترافات رماننویس جوان یکی از آنهاست. البته اکو در آثار نظریاش درباره ادبیات، همچنان سبکو سیاق رماننویسیاش را حفظ کرده و به قول خودش کتابهای نظریاش را طوری مینویسد که انگار دارد رمان مینویسد. به مناسبت انتشار اعترافات رماننویس جوان با علیزاده درباره سبک رماننویسی اکو و دشواریهای ترجمه آثارش، زبان او در رمانها و آثار تئوریکش و همچنین طنز مخصوص اکو گفتوگو کردهایم. به جز این، با علیزاده درباره
داستاننویسی این سالهای ایران و رواج ادبیات کارگاهی هم صحبت کردهایم و او در این مورد میگوید: «آنچه از این طرف و آن طرف میشنوم بیشتر فقدان محتواست که داد صاحبنظران را درآورده. میگویند حرف دندانگیر برای گفتن ندارند و میخواهند این ضعف را با تکنیک جبران کنند. الله اعلم. تجربه خود من در طول این همه سال در برخورد با آدمها بیشتر این بوده که در مملکت ما کسانی که دنبال محتوا بودهاند اصولا نوشتن رمان که هیچ، خواندنش را هم کار عبثی تلقی میکردند. البته تازگیها وقتی دیدهاند رمان بیشتر خواننده دارد به این فکر افتادهاند حرفشان را با رمان بزنند غافل از اینکه برای نوشتن رمان باید قصهگو هم باشی.» به نظر میرسد شما ترجمه رمانهای اومبرتو اکو و همچنین آثاری از او که به ادبیات مربوطاند را به صورت یک پروژه در دست دارید. «اعترافات رماننویس جوان» جزو رمانهای اکو نیست و درسگفتارهای او درباره رمان یا به تعبیری رسالهای درباره رماننویسی است. در بین آثار اکو به جز این کتاب چند اثر تئوریک دیگر درباره ادبیات و رمان وجود دارد و جایگاه اعترافات رماننویس جوان در میان آنها کجاست؟ اکو کتابها
و نوشتههای نظری زیادی دارد. میشود آنها را به دو دسته کلی نشانهشناسی و غیرنشانهشناسی تقسیم کرد. مقوله اخیر شامل زبان و زیباییشناسی و نقد ادبی و حتی ترجمهپژوهی میشود. از مهمترین این کتابها میشود به «محدودیتهای تفسیر» و «تفسیر و تفسیر بیش از اندازه» و «در باب ادبیات» اشاره کرد. اومبرتو اکو نویسنده پرکاری است و عمر یک مترجم کفاف ترجمه همه آثار او را نمیدهد. بنابراین شاید بهجای پروژه بهتر باشد بگوییم من تعدادی از رمانهای او و چندتا از آثار نظریاش را میخواهم ترجمه کنم. راستش دوست ندارم در ترجمه زیاد از این شاخ به آن شاخ بپرم. وقتی ترجمه از یک نویسنده را شروع کردم تا جایی که توان و حوصله اجازه میدهد ترجمه دیگر آثار همان نویسنده را هم در برنامهام قرار میدهم. اگرچه اعترافات رماننویس جوان اثری داستانی نیست، اما هزل و طنز خاص اکو در این کتاب هم خصوصیتی بارز است و حتی در همان نام کتاب هم میتوان این ویژگی را دید. این خصوصیت و همینطور زبانی که اکو در این درسگفتارها به کار برده باعث شده تا این کتاب، متفاوت از یک اثر تئوریک صرف درباره داستاننویسی باشد. اما طنز و هزل اکو در این درسگفتارها
چه تفاوتهایی با رمانهایش دارد؟ اکو در «اعترافات رماننویس جوان» هم توضیح داده که کتابهای نظریاش را طوری مینویسد که انگار دارد رمان مینویسد. بنابراین کتابهای نظری او واجد خصوصیات ادبیات داستانی و کتابهای داستانیاش واجد خصوصیات تئوریک است. طنز و هزل هم از این قاعده مستثنا نیست. این آدم فوقالعاده بشاش و بذلهگو است. آیا اکو در همه رمانهایش زبانی با خطوربط کلی مشابه دارد یا زبان هر رمان با رمان دیگر متفاوت است؟ همچنین زبان اکو در اعترافات رماننویس جوان چه تفاوتهایی با آثار داستانیاش دارد؟ میشود گفت که در بعضی رمانها دغدغههای مشابه دارد. در «بائودولینو» و «نام گل سرخ» آفریدن فضای قرون وسطا، در «آونگ فوکو» و «گورستان پراگ» مساله تئوری توطئه، هرچند بهلحاظ زمانی یکی معاصر و دیگری اواخر قرن نوزدهم است. اما در «شعله اسرارآمیز ملکه لوآنا» یکجور دیالوگ با کتابهایی که خوانده و در «جزیره روز قبل» آدم کشتیشکسته و تنهایی که خاطراتش را مرور میکند و درگیریاش با مسایل علمی زمان در قرن هفدهم و از جمله نحوه محاسبه طولهای جغرافیایی که خیلی بهکار دریانوردی میآمده. طنز در «آونگ فوکو» و
«بائودولینو» و «گورستان پراگ» پررنگتر از سایر آثار است. زبان این آثار هم با هم متفاوت است. البته نه به این صورت که مثلا رمانهای مربوط به قرون وسطا با نثر کهنهنما نوشته شده باشد. اکو در «نام گل سرخ» به یک نسخه خطی اشاره میکند که با قلم معاصر ترجمه شده. یا در «جزیره روز قبل» یادداشتهای یک آدم کشتیشکسته بهدست راوی معاصر افتاده. یا در «بائودولینو» راوی دانای کل با زبان معاصر وقایع را نقل میکند و شخصیتهای رمان با زبان معیار متمایل به زبان طبقات فرودست با هم حرف میزنند. ولی نثر رمانها سیال است و بهفراخور ماجراهایی که نقل میشود یا گفتوگوهایی که بین شخصیتها درمیگیرد به این سمت و آن سمت تمایل پیدا میکند. طنزی که اکو در آثارش به کار برده، طنزی خاص است که بخشی جداییناپذیر از روایت و سبک او است. طنزی که فقط به قصد خوشمزگی در متن نیامده و مثلا از طنزی که مخصوص برخی نویسندگان آمریکایی است متفاوت است. مهمترین ویژگیهای طنز اکو چیست؟ یادمان نرود که مضمون اصلی اولین رمان اکو، یعنی «نام گل سرخ» کمدی و خنده است. پس او در مورد خنده نظر دارد. استفاده از طنز در ورودش به مسایل و مباحث و
همینطور در مثالهایی که انتخاب میکند کتابهای او را خواندنی میکند. شاید اگر این چیزها خیلی جدی مطرح میشد حوصله خواننده سر میرفت. البته بعضی مباحث قرون وسطایی مثل امکان یا عدم امکان و وجود خلأ، خودبهخود الان بهنظر ما خندهدار میآیند. ولی صدها سال روی این چیزها با غیرت و تعصب بحث شده. آیا موافقید که در این کتاب هم مثل رمانهای اکو، جعلیبودن چیزهایی که طبیعی قلمداد میشوند عیان شده است؟ از جمله اینکه او تعریفهای کلیشهای درباره نویسندگی خلاق را با هزل مخصوص خودش زیر سوال برده است. بله جعلیات را فقط با مسخرهکردن میشود از سکه انداخت. وگرنه خواننده، یا نویسنده را شریک توطئه میبیند یا نوشتههای او را غلط تفسیر میکند. اکو امور را از فاصله مطمئن نگاه میکند تا به غرض و مرضهای روزمره گرفتار نشود. وقتی به خیلی از این اموری که جدی بهنظر میرسند از فاصله نگاه کنی ممکن است خندهدار باشند. اکو در این کتاب و در بخش «مولف، متن و مفسران» به ابهامی که ممکن است برای مترجمان آثارش پیش بیاید اشاره کرده و سه حالت برای رفع ابهام پیشآمده برشمرده است. شما در ترجمههایی که از اکو کردهاید
چقدر به ایندست موارد برخوردهاید و بعد برای رفع ابهام، کدامیک از سه حالت اشارهشده را انتخاب کردهاید؟ راستش من که رویم نمیشود با نویسنده تماس بگیرم و بگویم ایتالیایی نمیدانم و دارم کتابت را از انگلیسی ترجمه میکنم و فلان ابهام برایم پیش آمده. احتمالا یکی از آن نگاههای بازیگوشانهاش را به من میاندازد و میگوید یعنی توی کشور شما مترجم زبان ایتالیایی پیدا نمیشود کتابم را ترجمه کند. من هم جواب میدهم مترجمان ایتالیایی اولا در کشور من کماند و ثانیا آثار شما را غیرقابل ترجمه میدانند و همین میشود دستمایه طنز اکو در اولین مصاحبهای که میکند یا کتابی که مینویسد. پس فرض را بر مردهبودن او میگذارم و شخصا تصمیم میگیرم: 1. ابهام در اینجا بیمعناست و فهم متن را برای خواننده سخت میکند. نویسنده احتمالا متوجه نشده نوشتهاش ابهام دارد، بنابراین بهتر است رفع ابهام کنم. به قول معروف «حتی هومر نیک هم گاه دچار لغزش میشود.» 2. احتمال دارد نویسنده در ابهامگویی عمد داشته، پس سعی کنم به تصمیم او احترام بگذارم. 3. شاید نویسنده از این ابهام بیخبر است (بعید میدانم این حالت پیش بیاید، چون قبل از من حتما
مترجم انگلیسی ته و توی قضیه را درمیآورد). اما به خود متن که نگاه کنیم، این ابهام سرشار از معانی ضمنی و تلویحی و خیلی سودمند است. پس زورم را میزنم و ابهام را با جمیع جوانبش حفظ میکنم. یک جاهایی در ترجمه کتاب احساس میکنم کلمات به خوبی در متن ننشستهاند. مثلا یکجا میخوانیم: «چنانکه از تعریف آنها میتوانیم باز هم بهصورت بالقوه الی غیرالنهایه سراغ واژههای دیگر و واژههای دیگر برویم». «الی غیرالنهایه» گرچه غلط نیست و معنی را هم میرساند اما به نظرتان معادل دیگری نمیتوان به جایش گذاشت که بهتر در متن بنشیند؟ این موردی که میفرمایید در متن ad infinitum آمده بود و بهصورت ایتالیک. این اصطلاح در انگلیسی هم بهکار میرود (هرچند در روزگار فعلی خیلی کم) ولی در اصل لاتین است و ایتالیکبودنش نشان میدهد که عامدانه بوده. اکو در نوشتههایش از اصطلاحات و عبارتهای کلیشهای لاتین خیلی استفاده میکند. میشد گذاشت «تا بینهایت». ولی بهنظرم حق مطلب را ادا نمیکرد. منِ مترجم هم در رویارویی با چنین عبارتها و اصطلاحاتی سعی میکنم از معادل کلیشهای آنها به زبان عربی که در فارسی فراوان بهکار رفته
استفاده کنم. حتی یکبار در ترجمه «آونگ فوکو» از «والسلام علیکم و رحمهالله» استفاده کردم که معادلی بود برای sub umbra alarum tuarum Jehova. در متون قرون وسطا برای ختم کلام از این عبارت کلیشهای استفاده میشد و دقیقا همان معنی را دارد. بعضی از دوستان که آونگ را خوانده بودند اعتراض میکردند چرا این کار را کردی. عبارت را به لاتین مینوشتی در زیرنویس معنایش را توضیح میدادی. خوب ترجیح من در ترجمه، مخصوصا ترجمه رمان این است که تا جای ممکن از زیرنویس پرهیز شود. یا جایی دیگر و در صفحه 34 کتاب آمده: «باقی هرچه هست، از جمله بیجک سفارشات، پیغامهایی هستند که برای کسی دیگر نوشته شدهاند». چرا از کلمه «بیجک» که چندان مورد استفاده قرار نمیگیرد و کمی غریب به نظر میرسد در اینجا استفاده کردهاید؟ فرض در این کتاب این است که خواننده رمانهای اکو را خوانده و در مورد شیوه رماننویسی او کنجکاو است. خیلی از این عبارتها قرار است یادآور چیزهایی باشد که در رمانهایش آمده. از جمله این «بیجک سفارشات» بهجای «فهرست سفارشات» اشارهای است به چنین فهرستی در رمان «آونگ فوکو» که نقش خیلی عمدهای در آن کتاب دارد. در
جایی دیگر از همان درسگفتار «مولف، متن و مفسران»، وقتی اکو درباره اسم رمان «نام گل سرخ» توضیح میدهد، شما در ترجمه یک جا عینا مصرعی از شفیعیکدکنی آوردهاید: «بخوان به نام گل سرخ در صحاری شب». بعد شعر گرترود استاین را ترجمه کردهاید: «گل سرخ است گل سرخ است گل سرخ است گل سرخ» که این دومی وزنی عروضی پیدا کرده و خوب درآمده. اما به نظرتان استفاده از یک مصرع شعر فارسی در متن اومبرتو اکو زیادی متن را ایرانیزه نکرده است؟ بهطور کلی به نظرتان تا کجا میتوان از ویژگیهای فرهنگ مقصد در ترجمه استفاده کرد؟ میتوانید بگذاریدش بهحساب شیطنت مترجم. اما این مصرع آقای شفیعیکدکنی چنان در مغز و ناخودآگاه فارسیزبانان فرو رفته که وقتی حرف از گل سرخ است، مخصوصا همراه با «نام» اصلا نمیشود دستکمش گرفت. مثلا از یک خبرگزاری زنگ میزنند و میپرسند: نمیخواهی «بهنام گل سرخ را ترجمه کنی؟» یا مینویسند فلانی «به نام گل سرخ» اثر اومبرتو اکو را میخواهد دوباره ترجمه کند. اگر پشت جلد کتاب نوشتهای از دیگر آثار اکو میشود به «نام گل سرخ» اشاره کرد خواننده اصلا گیومه را نمیبیند. اکو میگوید گل سرخ چنان بار معنایی زیادی داشته که اصلا
بعید میدانم برایش معنایی باقی مانده باشد. شما میتوانید برای امتحان در سایت کتابخانه ملی، کتابها و مقالههایی را که «گل سرخ» در اسمشان بهکار رفته جستوجو کنید. ببینید چند عنوان کتاب بهدست میآورید که اکثرشان هم ملهم از آن بیت آقای شفیعیکدکنی هستند. من که دلم نمیآید اشارهای به آن نکنم. فقط توی گیومهاش نمیگذارم. یک جای دیگر کتاب هم این کار را کردم و البته در پانویس توضیح دادم. بهجای فهرست آثار یک نویسنده پرکار یونانی به اسم تئوفراستوس، فهرست آثار ابنسینا را گذاشتم که با «و غیره» تا ابد ادامه پیدا میکرد. اکو در این درسگفتارها بار دیگر نشان میدهد که حدومرزهای رمان را، بهعنوان یک ژانر، به خوبی میشناسد و اهمیتی هستیشناسانه برای رمان قایل است. مثلا او به سراغ رمان نرفته تا حرفهای غامض فلسفی یا سیاسی را که جور دیگری قابل بیان نبوده در رمان به کار گیرد و به عبارتی او رمان را در خدمت فلسفه یا سیاست قرار نمیدهد. چیزی که مثلا در برخی نمونههای وطنی زیاد دیده میشود. نظرتان در این مورد چیست؟ در مورد رمانهای وطنی صاحبنظر نیستم، ولی آنچه از اینطرف و آنطرف میشنوم بیشتر فقدان
محتواست که داد صاحبنظران را درآورده. میگویند حرف دندانگیر برای گفتن ندارند و میخواهند این ضعف را با تکنیک جبران کنند. الله اعلم. تجربه خود من در طول اینهمه سال در برخورد با آدمها بیشتر این بوده که در مملکت ما کسانی که دنبال محتوا بودهاند اصولا نوشتن رمان که هیچ، خواندنش را هم کار عبثی تلقی میکردند. البته تازگیها وقتی دیدهاند رمان بیشتر خواننده دارد به این فکر افتادهاند حرفشان را با رمان بزنند غافل از اینکه برای نوشتن رمان باید قصهگو هم باشی. البته اکو هم از این نظر که رمانهایش آکنده از اطلاعات است، از نظر بعضیها در مظان اتهام است که دامنه مباحث کتابهای نظری خودش را به رمان کشانده. ولی خب هر کسی با دانش و تجربه خودش از زندگی رمان مینویسد. رماننویسندهای که زندگیاش تماما کتاب است میخواهید چطور باشد؟ داستانهای بورخس چطورند؟ همهاش گفتوگو با دایرهالمعارفها.
اگرچه اعترافات رماننویس جوان چهار درسگفتار درباره رماننویسی است، اما وقتی کتاب را بخوانیم میبینیم که به هیچوجه اکو دستورالعملهایی کلیشهای برای داستاننویسی، شبیه دستورالعملهایی برای آشپزی و... ارایه نکرده. او نشان میدهد که چه اهمیتی برای رمان قایل است و چه حجمی از تحقیقات پشت رمانهای او وجود دارد. او تاکید دارد که جزو آن دسته از نویسندگان بدی نیست که فقط برای خودشان مینویسند. درسگفتارهای اکو درباره رماننویسی درست برخلاف آن تصوری از داستان نویسی است که به خصوص در سالهای اخیر در ایران رواج یافته است. طبق تصور فوق، برخی نویسندگان وطنی با تقلیل ادبیات به چند دستورالعمل کلی و کارگاهی باعث پدیدآمدن شاهکارهایی شدهاند که فراتر از رمانهای همین اومبرتو اکو هستند. نظرتان درباره این مساله چیست؟
البته فقط با دستورالعمل نمیشود آشپز خوب شد. اول باید غذا را دوست داشته باشی. قریحه برای این کار لازم است. تجربه هم همینطور و دیدن و چشیدن. اگر کسی بدغذا باشد احتمالا آشپز خوبی نمیشود. تازه وقتی آشپز شدی آنوقت میرسی به اینجا که استادم در این آش فلانقدر سبزی میریخت ولی من که میخواهم طعم آشم مخصوص باشد اینقدر سبزی میریزم. قواعدی را که یاد گرفتهای به هم میریزی. نوشتن رمان هم احتمالا همینطور است. بهنظرم حرف اول را قریحه میزند. بعد خواندن و آموختن. خب طبیعتا باید تکنیک هم بلد باشی. اینهمه مسابقه داستاننویسی میگذارند. هرازگاهی از من هم میخواهند در مقام داور، داستانها را بخوانم و نظر بدهم. در این موارد آرزو میکنم ایکاش مسابقه داستانخوانی میگذاشتند. کسی که طعمها را خوب نچشیده باشد، نمیتواند طعمهای خوب بیافریند. اما اکو در این کتابش نمیخواهد بگوید که چطور رمان بنویسید. میگوید من چطور رمان مینویسم. ایبسا این قواعد بهکار کسی دیگر بیاید یا نیاید. البته اگر خواننده باهوش باشد، میآید.
یکی از نقدهایی که به اکو وارد میشود این است که او بر اساس یک سری فرمول، اطلاعات و ژانرهای مختلف را وارد داستان میکند و به هم میآمیزد و به گونهای ریاضیوار از آنها استفاده میکند. در همین کتاب، اکو این نقد را هجو میکند و دستورالعمل واقعی برای نوشتن یک کتاب پرفروش کامپیوترساز ارایه میدهد. اما به هرحال این نقدی است که به ادبیات پستمدرن هم وارد میشود و برخی معتقدند این مساله به تخیل رمان ضربه میزند. نظر شما در این مورد چیست؟
میشود با کامپیوتر رمان نوشت، ولی کامپیوتر بهجای شما رمان نمینویسد. در «آونگ» هم به این موضوع تعریضی هست. در آن زمان که اکو «نام گل سرخ» را مینوشت خیلیها فکر میکردند کامپیوتر اعجاز میکند. البته کامپیوتر اعجاز میکند ولی نه از این بابت. مثلا تا همین سه، چهارسال پیش خیلیها فکر میکردند با یادگرفتن فتوشاپ گرافیست میشوند. ولی الان دیگر همه میدانند اول باید ایده خلاقهای در ذهن داشته باشی و بعد با استفاده از کامپیوتر به آن ایده تجسم ببخشی. در مورد ادبیات پست مدرن هم قضیه همین است. اگر میخواهی شاهکار هنری تو کولاژی از آثار مختلف باشد، باید بدانی که چه چیز به چه چیز میآید و در کنارش خوب مینشیند.
اکو همچنین در این کتاب درباره دقت در بهکاربردن جزییات داستان صحبت میکند و میگوید پیش از نوشتن رمان طرح همه چیز را از پیش در ذهنش آماده میکرده و حتی نقشه جایی که باید توصیف میکرده را دقیقا میکشیده است. این شیوه و سبکیای است که در مورد نویسندگان مدرن مثلا در مورد فلوبر و جویس هم کاملا مصداق دارد. اما آیا میتوان این شیوه نوشتن را به کلاسیکها هم بسط داد و گفت نویسندگان کلاسیک هم با همین شیوه و دقت در جزییات به نوشتن میپرداختند؟
هرکس برای خودش در نوشتن قواعدی دارد و وسواسهایی. از گابریل گارسیا مارکز پرسیده بودند چطور مینویسی و گفته بود با یک ماشین تحریر (در آن زمان هنوز استفاده از کامپیوتر معمول نبود) و اگر هنگام نوشتن یک کلمه یا جمله را اشتباه تایپ کنم، آن صفحه را میاندازم دور و از نو مینویسم. میگفت وقتی ماشینی به اینتروتمیزی برای نوشتن ساختهاند اصلا انصاف نیست متن، قلمخوردگی داشته باشد. یعنی اینکه داستان در ذهن او ساخته و پرداخته شده بوده. یکبار مستندی در مورد احمد محمود دیدم که بهدقت دیاگرام شخصیتهای داستانیاش را کشیده بود که چه کسی کی بهدنیا آمده و کی ازدواج کرده و کی مرده. باز یکبار آقای محمود دولتآبادی از علاقهاش به معماری میگفت و اینکه خشتهای مسجد شاه را با وجب اندازه میگرفته. میگفت ساختار رمان باید مثل ساختار یک بنا باشد. نمیشود مثلا وقتی وارد شدی اول بروی دستشویی و بعد آشپزخانه و بعد سرسرا. اینکه تولستوی 600 شخصیت داستانیاش را در «جنگ و صلح» چطور ضبط و ربط میکرده من خبر ندارم. ممکن است ذهنش آنقدر تیز بوده که همه را بدون آوردن روی کاغذ یا ترتیب دادن فیش برای آنها در برگهدان، در جایگاه خودشان
میآورده و بیرون میبرده. کتابی هم هست از ناباکوف که چند رمان و داستان از جمله «مسخ» و «جنگ و صلح» را تحلیل کرده و نشان داده که ساختار فضای داستان تا چه اندازه دقیق در ذهن این نویسندهها شکل گرفته بوده.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.