داعش میراثخوار تقدیس «تغلب»
نوژن اعتضادالسلطنه
اندیشه سیاسی اهل سنت در عصر جدید با الغای خلافت به حکم مجلس کبیر ملی ترکیه در سال ۱۹۲۴ میلادی به نقطه عطفی رسید؛ اما اینک «ابوبکر البغدادی» خلیفه خودخوانده گروه «داعش» خواستار تبعیت تمام مسلمین عالم از خویش شده است. او بحث خلافت را در حالی مطرح میکند که در دوره عثمانی بسیاری از فقهای سنی از بهرسمیتشناختن سلاطین عثمانی بهعنوان خلیفه خودداری کردند چراکه عدهای معتقد بودند خلافت واقعی فقط در دوره خلفای راشدین روی داده و عدهای دیگر نسب «قریشی» را شرط لازم برای خلافت میدانستند. «بغدادی» نیز به همین منظور مدعی شده از تبار «قریشی»هاست اما او نیز چون خلفای عثمانی از تناقض دیگری رنج میبرد و آن اینکه از منظر اندیشه سیاسی متفکران اسلامی، خلیفه باید از اطاعت مسلمانان جهان برخوردار باشد این در حالی است که عثمانیها تنها از حمایت ترکان و داعشیها نیز از حمایت بخش کوچکی از قبایل سنی عراق برخوردارند. فارغ از جدیگرفتن یا تمسخر مراسم اعلام خلافت «ابوبکر البغدادی» سیاهجامه به تبعیت از خلفای عباسی، آنچه در این میان مطرح میشود آن است که آیا خشونت اخیر «داعش» را میتوان در اندیشه متفکران اسلامی و تاریخ خلافت در
اعصار تاریخ یافت؟ آیا فقدان سازوکار انتقال مسالمتآمیز قدرت در اکثر کشورهای اسلامی عامل اصلی در بازتولید خشونت در قالب اقدامات نیروهای داعش نبوده است؟ برخلاف تصور عدهای که اقدامات «داعش» را بدون پشتوانه نظری قلمداد میکنند عقبه فکری این گروه به تفکرات دو اندیشمند اسلامی بازمیگردد: ابنتیمیه و عبدالوهاب. تقسیمبندی جهان به دو قطب مسلمان و غیرمسلمان از سوی داعشیها که معیار آنان برای حیات یا مرگ آدمیان است، برگرفته از تفکر ابنتیمیه است. ابنتیمیه در زمانی میزیست که عباسیه از حمله مغولان آسیب دیده بود. مسلمانان در آن زمان از نظر روحی درصدد انتقامجویی از دشمن خارجی بودند، در نتیجه این موضوع بر شدت افکار تندروانه ابنتیمیه افزود. این متفکر اسلامی معتقد است که جهاد باید علیه کفار و باورمندان باشد که از آن تحت عنوان جهاد علیه ناباوران و جهاد علیه باورمندان یاد کرده است. ابنتیمیه جهاد علیه آنچه او بدعتگذاران دین، راهزنان و شورشیان میخواند را مجاز قلمداد کرده است. از دید او «شیعیان» نیز در این رده قرار میگیرند و به دلیل تفسیر خاص خود از اسلام، کافر قلمداد میشوند. عبدالوهاب نیز ادعا کرده که شیعیان،
باورها و نوع عبادتشان شکلی از کفر است. او در کتاب «التوحید» تنها پیروان قرائت ارتدکس از اسلام را باورمندان حقیقی دین دانسته است و سایرین چه مسلمان و چه غیرمسلمانان را کافر قلمداد میکند. این تفکر بعدا تداوم یافت، چنانکه «حسن البناء» بنیانگذار جمعیت اخوانالمسلمین نیز بر این باور بود که مناصب بالارده نباید به غیرمسلمین برسند چراکه احتمال قبضه قدرت توسط آنان وجود دارد. توجه بیش از اندازه متفکران اسلامی فعال در نظریهپردازی سیاسی برای نوع حکومتمداری سبب شد تا شیوع در اختیارگیری برپایه «تغلب» تبدیل به امری مقدس شود؛ موضوعی که خود سبب تداوم دور باطل خشونت و جابهجایی خونبار قدرت بوده است. ابنتیمیه با استناد به اصل «تغلب» در کتاب «منهاج السنه النبویه فی نقض کلام الشیعه» مینویسد: «آشکار است که امور مردم نمیتواند سروسامان گیرد مگر به مدد حکام و حتی اگر کسی از سلاطین بیدادگر حاکم شود بهتر از آن است که هیچکس حاکم نباشد. چنانچه گفتهاند 60سال با حاکم ظالم به سر بردن بهتر است تا یک شب بدون حاکم.» او همچنین اشاره کرده که علاوه بر لزوم پذیرش حضور استیلایی سلطان فاجر از سوی مردم، باید داوری درباره مصالح و اعمال
شخصی او را به روز جزا وانهاد. او در کتاب «السیاسه الشرعیه فی اصلاح الراعی و الراعیه» آورده است که در تصدی زمام امور از سوی امیر قوی فاجر و ضعیف اما صالح، اولی بر دومی ارجحیت دارد چراکه امیر فاجر، قوتش به نفع مسلمانان است اما امیر صالح و ضعیف، ضعفش به ضرر مسلمانان است از همینرو توصیه میکند که مسلمانان همراه حاکم قوی اما فاجر شوند و در کنار او بجنگند. «ابن جماعه» نیز با تکیه بر مشروعیت غلبه و قدرت برآمده از «تغلب» در «تحریر احکام فی تدبیر اهل الاسلام» مینویسد: «و از اطاعت از چنین سلطانی (حاکم بهقدرترسیده از طریق زور) بهلحاظ حفظ یکپارچگی و اجتماع کلیه مسلمانان واجب است و هرگاه امامت بهوسیله شوکت و غلبه برای کسی محقق شود و سپس سلطان دیگری به مدد نیروی نظامی قیام و او را سرنگون کند اولی عزل شده و دومی امام میشود. همانگونه که عبداللهبنعمر گفته بود: «نحن مع من غلب.» او همچنین معتقد است که سلطان بهخاطر فاسقبودن از امامت معزول نمیشود چراکه کنارهگیری او باعث بهخطرافتادن نظم جامعه میشود، در حالی که این موضوع برای برکناری یک قاضی فاسق صدق نمیکند.» «غزالی» نیز بر این باور است که حاکم جائر تا زمانی که
متکی به قوای نظامی باشد کسی حق شورش علیه او را ندارد. او این موضوع را برای حفظ «نظم عمومی» لازم دانسته است. «ابن فراء» نیز در «الاحکمالسلطانیه» با اشاره به روایتی از «عبدوس بن مالک» اشاره میکند کسی که با زور شمشیر بر مسلمانان غلبه کند و خود را خلیفه و امیرالمومنین مسلمین بداند هرکس که مسلمان است و به خدا و روز قیامت اعتقاد دارد جایز نیست یک شب بدون آنکه او را امام خود بداند سر بر بالش بگذارد چراکه خلیفه اعلام شده نیک یا فاجر «امیر مومنان» است. البته ایندسته از متفکران اسلامی به مجازبودن «تغلب» بهعنوان راهی برای کسب قدرت بسنده نکرده و مقام سلطنت و خلافت را مورد تمجید و تحسین بیشایبه قرار دادهاند. برای مثال، «ابن عبدربه» از جمله متفکرانی است که نسبت دین، سلطان و مردم را به خیمه، ستون خیمه و بندها تشبیه کرده است. «ابن ولید طرطوشی» نیز تا آنجا رفت که وجود سلطان در زمین را بزرگترین نعمت خدا خواند. او نظم سلطان در زمین را با تدبیر خدا در کیهان مقایسه کرده است و معتقد بوده که انسانها بدون وجود سلطانی قاهر، مانند ماهیان بزرگ دریا کوچکترها را میبلعند. غزالی نیز وجود خلیفه را لازمه دورنگهداشتن شرور از
جهان قلمداد کرده است. دوگانه بین هرجومرج و آشوب یا سلطنت متغلب و حضور استیلایی سلطان اقتدارگرای بیانتها در عرصه عمل در جوامع اسلامی و در عرصه نظر بر ذهن متفکران اسلامی حاکم بوده است. نتیجه چنین تفکری فروافتادن جوامع اسلامی در منطق سلطنت متغلب و تقدس «زور» و قدرت «شمشیر» بوده است؛ امری که امکان انتقال مسالمتآمیز قدرت در چنین جوامعی را دشوار ساخته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.