|

«الجزيره» و اصل «بي‌طرفي» رسانه

نوژن اعتضادالسلطنه: انتشار خبر صدور احکام سه تا هفت سال حبس براي خبرنگاران شبکه خبري «الجزيره» از سوي دادگاه قاهره به اتهام پوشش تظاهرات هواداران اخوان‌المسلمين واکنش‌هاي زيادي را در رسانه‌هاي بين‌المللي به‌همراه داشت. به همين مناسبت کمپيني با هدف بيان خواست آزادي خبرنگاران بازداشت‌شده در مصر راه‌اندازي شد که استقبال خبرنگاران و روزنامه‌نگاران در سرتاسر جهان را به دنبال داشت. در ميانه دفاع از حق آزادي بيان و لزوم رعايت اين اصل از سوي دولت‌ها، جاي چند پرسش خالي است: آيا خبرنگاران بازداشت‌شده خط‌مشي مستقلي را در بيان تحولات مصر در پيش گرفته بودند؟ شبکه خبري «الجزيره» در قبال تحولات مصر و ساير کشورهاي منطقه چه رويکردي را اتخاذ کرده است؟ آيا شبکه الجزيره از منظري «بي‌طرفانه» به قضايا مي‌نگرد يا آنکه جانبدارانه به بازتاب رويدادها مي‌پردازد؟ آنگونه که در خبرها آمده است خبرنگاران بازداشت‌شده در مصر کارکنان شبکه خبري «الجزيره» بوده‌اند در نتيجه نمي‌توان آنان را خبرنگار «آزاد» دانست. اين خبرنگاران ملزم به پيروي از چارچوب‌ها و خط‌مشي شبکه «الجزيره» بوده و مسلما در بيان اخبار اين موضوع بر گزارش‌هاي آنان تاثيرگذار بوده است. عملکرد شبکه الجزيره در طول مدت 18سال فعاليت خود با حرف‌و‌حديث‌هاي بسياري همراه بوده است چرا که رعايت اصل «بي‌طرفي» از سوي آن شبکه خبري همواره از سوي منتقدان به چالش کشيده شده است. نخستين عاملي که سبب مي‌شود تا رسانه‌اي اين اصل را رعايت کرده و به‌دور از غرض‌ورزي به بيان رويدادهاي پيراموني بپردازد ميزان وابستگي «مالي» رسانه به اشخاص حقيقي يا حقوقي است. در اين ميان، شبکه خبري «الجزيره» تاکنون نشان داده که به دليل وابستگي مالي به دولت قطر در جهت خواسته‌هاي آن دولت گام برداشته است. از زمان آغازبه‌کار «الجزيره» در سال 1996 ميلادي دولت قطر بودجه‌اي 140ميليون‌دلاري را در اختيار آن شبکه خبري قرار داده است. همچنين شيخ «حمد بن خليفه آل ثاني» پسرعموي خود شيخ «حمد بن ثامر آل ثاني» را به‌عنوان رييس شبکه منصوب کرد تا بر نحوه توليد و پخش اخبار و گزارش‌ها نظارت داشته باشد. اکنون تمام توجهات به سمت خبرنگاران بازداشت‌شده معطوف شده بي‌آنکه اشاره‌اي شود که پيش از اين چه تعداد از کارکنان الجزيره به دليل رويکرد «مغرضانه» آن شبکه از ادامه کار منصرف شده‌اند. براي مثال، «اکثم سليمان» خبرنگار الجزيره در برلين در سال 2012 ميلادي ضمن استعفا از آن شبکه با انتشار بيانيه‌اي در انتقاد از عملکرد الجزيره در پوشش خبرها اظهار کرد که آن شبکه به‌جاي آنکه منافع روزنامه‌نگاري را مدنظر قرار دهد به دستگاهي تبليغاتي براي تامين منافع «وزارت امور خارجه قطر» تبديل شده است. استعفاي کارکنان الجزيره به او محدود نشد چنانچه 22نفر از کارکنان دفتر الجزيره در مصر نيز در جولاي همان سال در اعتراض به آنچه پوشش «جانبدارانه» اخبار مصر و دفاع الجزيره از «اخوان‌المسلمين» خواندند از مقام خود استعفا دادند. رويکرد جانبدارانه الجزيره در پوشش اخبار مصر حتي پيش از سقوط مبارک نيز انتقاداتي را به‌همراه داشت. روزنامه «اهرام» در ماه ژوئن سال 2010ميلادي با انتشار سرمقاله تندي از عملکرد الجزيره درباره بازتاب تحولات مصر انتقاد و آن را «غير‌حرفه‌اي» خواند پس از آن بود که الجزيره از اين روزنامه شکايت کرد اما چندي بعد سقوط مبارک رسيدگي به اين پرونده را از دستور کار دستگاه قضايي مصر خارج کرد. انتقاد از عملکرد الجزيره به پوشش تحولات مصر محدود نمي‌شود بلکه رويدادهاي ساير کشورهاي خاورميانه را نيز در بر مي‌گرفت. براي نمونه، درباره جنگ عليه طالبان، شبکه خبري الجزيره علاوه بر القاي تصور «قهرمان جهان عرب» از شخصيت‌هايي چون «بن لادن» و «ايمن الظواهري» و پخش مداوم فيلم‌ها و نوارهاي صوتي از آنان، از نيروهاي طالبان به‌عنوان «مسلمانان قهرمان» و در مقابل از نيروهاي خارجي تحت عنوان «متجاوزين» ياد مي‌کرد. همچنين در حين انجام حملات نيروهاي ائتلاف عليه طالبان، الجزيره تنها شبکه‌اي بود که خبرنگارانش به دليل ارتباط نزديک با طالبان قادر به تصويربرداري بودند و در حجم وسيعي تصاوير مربوط به حملات انتحاري و انفجارهاي کنار جاده‌اي را براي دفتر قطر ارسال مي‌کردند. سناريوي مشابه شبکه خبري «الجزيره» در زمان جنگ عليه رژيم بعثي عراق نيز ادامه يافت. الجزيره با تکرار گفتمان پيشين از نيروهاي خارجي به‌عنوان «متجاوز» و از شبه‌نظاميان عراقي هوادار صدام به‌عنوان مبارزان «شهادت‌طلب» یاد مي‌کرد. شيخ قرضاوي از جمله روحانيون تندروي سني در برنامه «شريعت و زندگي» که از الجزيره پخش مي‌شد خواستار حمله عراقي‌ها به نيروهاي آمريکايي و کشتن سربازان خارجي شد. الجزيره پس از سقوط صدام نيز از عمليات مسلحانه در عراق به‌عنوان «مقاومت در برابر اشغالگري» ياد مي‌کرد. در نهايت پوشش جانبدارانه الجزيره از تحولات عراق با رسوايي همراه بود. در می سال 2003 ميلادي، روزنامه «ساندي‌تايمز» گزارش داد که عناصري از دستگاه اطلاعاتي عراق در دوره زمامداري صدام در الجزيره نفوذ کرده‌اند. پس از انتشار اين خبر «محمد جاسم العلي» مدير شبکه از کار برکنار شد چرا که اسناد کنگره ملي عراق نيز نشان مي‌داد که او به‌نفع صدام‌حسين عمل کرده بود. الجزيره در آخرين سکانس از واژگونه‌نشان‌دادن واقعيت‌ها در جريان بحران سوريه از شورشيان مسلح سوري کشته‌شده در نبرد با نيروهاي ارتش دولت تحت عنوان «شهدا» ياد مي‌کند. در مقابل اما آن شبکه از کاربرد واژه «تروريست» براي نيروهاي وابسته به القاعده و رهبران آن ابا دارد. يکي از مديران شبکه در پاسخ به چرايي اين موضوع گفته بود که علت نبود تعريفي منسجم و واحد از «تروريسم» در عرصه بين‌المللي است! «فواد عجمي» تحليلگر مسايل خاورميانه که اخيرا فوت کرد روزگاري درباره شبکه خبري «الجزيره» نوشته بود: «تمامي خبرنگاران الجزيره داراي روحيه «ضدامپرياليستي» هستند. آنان بر اين باورند که حاکمان عرب منطقه بر اساس آنچه خواست آمريکايي‌هاست عمل مي‌کنند.» گفته‌اي که خود به‌خوبي نشان مي‌دهد خبرنگاران الجزيره بر اساس معيارهاي ايدئولوژيک گزينش شده و از خط فکري و سياسي خاصي پيروي مي‌کنند و غم‌انگيزتر از آن دخيل‌کردن افکار آنان در بازتاب واقعيت‌هاست؛ واقعيت‌هايي که در نهايت عاري از حقيقت مي‌شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.