با تمرکز بر عراق و سوریه
بوسنی را فراموش نکنیم
سوفیا سباستیان . محقق و کارشناس دانشگاه آبردین
بیثباتی و ناآرامیهای اخیر خاورمیانه بهطور قابلدرکی در مرکز توجه آمریکا و اروپا قرار گرفتهاند. اما نزدیک به 20سال پس از امضای پیمان صلح دیتون که به جنگ بوسنی پایان داد، دستهبندیها و اختلافات سیاسی میان سه گروه قومی صربها، کرواتها و بوسنیاییها همچنان موجودیت دولت را در بوسنی تهدید میکند و البته همانند خاورمیانه، در بوسنی نیز راهحلهای کوتاهمدت جواب نخواهد داد. خوب این پرسش مطرح میشود که کجا به خطا رفته شده است؟ همچنان که کارشناسان بسیاری بر این نظرند، پیمان دیتون به عنوان بهترین راه برای حل و فصل مناقشه و پایاندادن به جنگ بوسنی ارایه شد اما همچنین شرایط بسیار پیچیده و نهادهای فوقالعاده ناکارآمدی را نیز بر بوسنی تحمیل کرد. بوسنی در شرایطی از فقدان مشوقهای سیاسی و سازمانی برای ایجاد همکاری درونقومی رنج میبرد که در مقابل سیستمی که بر پایه ملیگرایی قومی حرکت میکند، تشویق شده و حمایت میشود، شرایطی که همکاری میان گروههای مختلف قومی و نژادی را بیش از پیش دشوار و حتی غیرممکن میکند. به عنوان مثال، شعارهای انتخاباتی میلوراد دودیک، رییسجمهور صربسکا در بوسنی و هرزگوین برای تحکیم پایههای قدرت
خود در سال 2006 کاملا رنگوبوی ملیگرایانه آن هم از نوع افراطی داشت. بهلحاظ تاریخی، بازیگران بینالمللی همواره در تلاش برای تقویت دولت بوسنی بهنوعی با پویایی ملی در این کشور مقابله کردهاند. اما روند دولتسازی از سال 2006 با افزایش اختلافات درون و برونقومی متوقف شد و تلاش رهبران سیاسی برای توافق بر سر اصلاحات بنیادین در این کشور با شکست روبهرو شد. آمریکا در سال 2005میلادی طرح اصلاح قانون اساسی بوسنی را مطرح کرد. به اعتقاد آمریکاییها این طرح میتوانست به انتقال بوسنی از دورانگذار به حاکمیت کامل کمک کرده و شرایط عضویت این کشور در اتحادیه اروپا را فراهم کند. با این حال پس از سالها گفتوگوی بینتیجه درباره اصلاحات، بازیگران محلی نهتنها دیگر اهمیت چندانی برای پیمان دیتون قایل نیستند، بلکه آشکارا این توافق را به چالش کشیده و حتی از آن برای پیشبرد اهداف و برنامههای قومیگرایانه خود استفاده میکنند؛ عاملی که باعث افزایش تنشهای سیاسی در چندسال اخیر شده است. بهطورکلی میشود گفت در مذاکرات بر سر قانون اساسی ـ و البته در سایه اختلافات قومی ـ بوسنیاییها به دنبال تقویت دولت هستند در حالی که کرواتها و
صربها وجود این دولت را بهطور کامل نمیپذیرند و این اختلافات با عدم مداخله آمریکا و سازمانملل متحد بیش از پیش تشدید شده است. به عنوان مثال در شرایطی که بوسنیاییها نگران فروپاشی دولت هستند، نگرانی کرواتها از موقعیت خود به عنوان یک گروه اقلیت روزبهروز افزایش پیدا میکند و به همین دلیل به مخالفت با بوسنیاییها برخاسته و به دنبال ایجاد یک نهاد سوم برای احقاق حقوق خود هستند. صربها هم که هدف دولتسازی و پیمان دیتون را تضعیف موقعیت خود میدانند به دنبال خروج از این استراتژی بینالمللی و تقویت موقعیت خود در فضایی بازتر هستند. در نهایت میشود گفت گروههای قومی مختلف در بوسنی که اولویتشان حفظ موقعیت و ادامه حیات سیاسی است، روند دولتسازی امروز را مخالف منافع قومی خود تلقی کرده و به دنبال خروج از این روند هستند. اما این مشکل وقتی بدتر میشود که جامعه جهانی خود بر سر چگونگی پرداختن به مساله بوسنی دچار چنددستگی شده و همین مساله از تمایل جامعه جهانی برای پرداختن به این چالش میکاهد. در نتیجه همین غفلت و سردرگمی است که نماینده ارشد سازمان ملل در امور بوسنی به مهرهای ناکارآمد تبدیل شده و گفتوگوها و طرحهای
ارایهشده بینالمللی هم راه به جایی نمیبرد. اگر ایالاتمتحدهآمریکا و اروپا بخواهند نقشی موثر در مساله بوسنی داشته باشند باید تعامل و همکاری خود را در این زمینه تقویت کرده و مشوقهای لازم را برای ترغیب گروههای مختلف به همکاریهای قومی ارایه کنند. آنها همچنین باید درک کنند روند دولتسازی در بوسنی مانند جاهای دیگر همواره در معرض تغییر انتظارات و منافع افرادی است که در این روند دخالت دارند. باوجود تمام تردیدها و بلاتکلیفیها آنچه تاحدودی میتوان با قطعیت گفت این است که احتمال تکرار فاجعه 19سال پیش تقریبا منتفی است. گرچه بدتر شدن شرایط اقتصادی بهدلیل تشدید اختلافات قومی میتواند به شورشهای اجتماعی بینجامد. به همین دلیل انتخاباتهای آینده که قرار است اکتبر برگزار شود میتواند زمان رویدادی تاریخی برای بوسنی باشد. این انتخاباتها میتوانند مسیر آینده بوسنی را تعیین کنند، کشوری که بر اساس آخرین نظرسنجیها به لحاظ سیاسی تقریبا فلج شده است. ممکن است که خشونتهای فاجعهبار در عراق و سوریه فراتر از توان قدرتهای غربی برای تاثیرگذاری بر این به نظر برسد، اما آمریکا و اروپا هنوز این فرصت را دارند تا به بوسنی کمک
کنند که آیندهای باثبات در پیش داشته باشد. آنها نباید این فرصت را از دست دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.