|

با تمرکز بر عراق و سوریه

بوسنی را فراموش نکنیم

سوفیا سباستیان . محقق و کارشناس دانشگاه آبردین

بی‌ثباتی و ناآرامی‎های اخیر خاورمیانه به‌طور قابل‌درکی در مرکز توجه آمریکا و اروپا قرار گرفته‎اند. اما نزدیک به 20سال پس از امضای پیمان صلح دیتون که به جنگ بوسنی پایان داد، دسته‎بندی‎ها و اختلافات سیاسی میان سه گروه قومی صرب‎ها، کروات‎ها و بوسنیایی‌ها همچنان موجودیت دولت را در بوسنی تهدید می‎کند و البته همانند خاورمیانه، در بوسنی نیز راه‌حل‌های کوتاه‌مدت جواب نخواهد داد. خوب این پرسش مطرح می‎شود که کجا به خطا رفته شده است؟ همچنان که کارشناسان بسیاری بر این نظرند، پیمان دیتون به عنوان بهترین راه برای حل و فصل مناقشه و پایان‌دادن به جنگ بوسنی ارایه شد اما همچنین شرایط بسیار پیچیده و نهادهای فوق‎العاده ناکارآمدی را نیز بر بوسنی تحمیل کرد. بوسنی در شرایطی از فقدان مشوق‎های سیاسی و سازمانی برای ایجاد همکاری درون‌قومی رنج می‎برد که در مقابل سیستمی که بر پایه ملی‎گرایی قومی حرکت می‎کند، تشویق شده و حمایت می‎شود، شرایطی که همکاری میان گروه‎های مختلف قومی و نژادی را بیش از پیش دشوار و حتی غیرممکن می‏کند. به عنوان مثال، شعارهای انتخاباتی میلوراد دودیک، رییس‎جمهور صربسکا در بوسنی و هرزگوین برای تحکیم پایه‎های قدرت خود در سال 2006 کاملا رنگ‌وبوی ملی‎گرایانه آن هم از نوع افراطی داشت. به‌لحاظ تاریخی، بازیگران بین‎المللی همواره در تلاش برای تقویت دولت بوسنی به‌نوعی با پویایی ملی در این کشور مقابله کرده‌اند. اما روند دولت‎سازی از سال 2006 با افزایش اختلافات درون و برون‌قومی متوقف شد و تلاش رهبران سیاسی برای توافق بر سر اصلاحات بنیادین در این کشور با شکست روبه‌رو شد. آمریکا در سال 2005میلادی طرح اصلاح قانون اساسی بوسنی را مطرح کرد. به اعتقاد آمریکایی‌ها این طرح می‎توانست به انتقال بوسنی از دوران‌گذار به حاکمیت کامل کمک کرده و شرایط عضویت این کشور در اتحادیه اروپا را فراهم کند. با این حال پس از سال‌ها گفت‌وگوی بی‎نتیجه درباره اصلاحات، بازیگران محلی نه‌تنها دیگر اهمیت چندانی برای پیمان دیتون قایل نیستند، بلکه آشکارا این توافق را به چالش کشیده و حتی از آن برای پیشبرد اهداف و برنامه‎های قومی‎گرایانه خود استفاده می‎کنند؛ عاملی که باعث افزایش تنش‌های سیاسی در چندسال اخیر شده است. به‎طورکلی می‎شود گفت در مذاکرات بر سر قانون اساسی ـ و البته در سایه اختلافات قومی ـ بوسنیایی‎ها به دنبال تقویت دولت هستند در حالی که کروات‎ها و صرب‎ها وجود این دولت را به‎طور کامل نمی‎پذیرند و این اختلافات با عدم مداخله آمریکا و سازمان‌ملل متحد بیش از پیش تشدید شده است. به عنوان مثال در شرایطی که بوسنیایی‎ها نگران فروپاشی دولت هستند، نگرانی کروات‌ها از موقعیت خود به عنوان یک گروه اقلیت روزبه‌روز افزایش پیدا می‎کند و به همین دلیل به مخالفت با بوسنیایی‎ها برخاسته و به دنبال ایجاد یک نهاد سوم برای احقاق حقوق خود هستند. صرب‎ها هم که هدف دولت‎سازی و پیمان دیتون را تضعیف موقعیت خود می‎دانند به دنبال خروج از این استراتژی بین‎المللی و تقویت موقعیت خود در فضایی بازتر هستند. در نهایت می‎شود گفت گروه‎های قومی مختلف در بوسنی که اولویت‌شان حفظ موقعیت و ادامه حیات سیاسی است، روند دولت‎سازی امروز را مخالف منافع قومی خود تلقی کرده و به دنبال خروج از این روند هستند. اما این مشکل وقتی بدتر می‎شود که جامعه جهانی خود بر سر چگونگی پرداختن به مساله بوسنی دچار چنددستگی شده و همین مساله از تمایل جامعه جهانی برای پرداختن به این چالش می‎کاهد. در نتیجه همین غفلت و سردرگمی است که نماینده ارشد سازمان ملل در امور بوسنی به مهره‎ای ناکارآمد تبدیل شده و گفت‎وگوها و طرح‎های ارایه‌شده بین‎المللی هم راه به جایی نمی‎برد. اگر ایالات‌متحده‌آمریکا و اروپا بخواهند نقشی موثر در مساله بوسنی داشته باشند باید تعامل و همکاری خود را در این زمینه تقویت کرده و مشوق‎های لازم را برای ترغیب گروه‎های مختلف به همکاری‎های قومی ارایه کنند. آنها همچنین باید درک کنند روند دولت‎سازی در بوسنی مانند جاهای دیگر همواره در معرض تغییر انتظارات و منافع افرادی است که در این روند دخالت دارند. باوجود تمام تردیدها و بلاتکلیفی‌ها آنچه تاحدودی می‎توان با قطعیت گفت این است که احتمال تکرار فاجعه 19سال پیش تقریبا منتفی است. گرچه بدتر شدن شرایط اقتصادی به‌دلیل تشدید اختلافات قومی می‌تواند به شورش‌های اجتماعی بینجامد. به همین دلیل انتخابات‌های آینده که قرار است اکتبر برگزار شود می‌تواند زمان رویدادی تاریخی برای بوسنی باشد. این انتخابات‌ها می‌توانند مسیر آینده بوسنی را تعیین کنند، کشوری که بر اساس آخرین نظرسنجی‌ها به لحاظ سیاسی تقریبا فلج شده است. ممکن است که خشونت‎های فاجعه‌بار در عراق و سوریه فراتر از توان قدرت‎های غربی برای تاثیرگذاری بر این به نظر برسد، اما آمریکا و اروپا هنوز این فرصت را دارند تا به بوسنی کمک کنند که آینده‎ای باثبات در پیش داشته باشد. آنها نباید این فرصت را از دست دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.