نقدی بر فیلم «لبه فردا» با بازی «تام کروز»
بازیهای کامپیوتری و آینده سینما
امیر گنجوی. دانشجوی دکترای مطالعات فرهنگی و رسانهای
در فیلم «لبه فردا» که داگ لیمن آن را کارگردانی کرده، تام کروز نقش بیل کیج، افسر آمریکایی را بازی میکند که مامور نابودی بیگانههای فضایی است که به کره زمین حمله کردهاند. بهدنبال چکیدن خون یکی از این بیگانگان فضایی روی بدن کیج، او نامیرا میشود. با هربار مردن در میدان نبرد، کیج همانند یک قهرمان بازیهای کامپیوتری، به سکانس ابتدایی که وارد جنگ شده بود بازمیگردد تا از نو بازی را شروع کند. این چرخه بیانتها تا زمانی ادامه مییابد که یا خون جدید انسانی را به بدن کیج تزریق کنند یا رییس اصلی مهاجمان فضایی نابود شود. «لبه فردا» که چهار هفته از اکران رسمی آن میگذرد، از پختهترین و فکرشدهترین فیلمهای اکشنی است که سینمای مین استریم هالیوود در سال اخیر تولید کرده است. این فیلم را باید در گروه فیلمهای هالیوودی قرار داد که به قول دیوید بوردول، نظریهپرداز فیلم، در سالهای اخیر سعی دارند ساختار سنتی قصهگویی در هالیوود را تغییر دهند و بازسازی کنند. در اینجا خط سیر متفاوت داستانی که بوردول مطرح میکند، از منطق یک بازی کامپیوتری الهام گرفته است. چند تفاوت اصلی مابین خط داستانی یک بازی با خط داستانی یک فیلم وجود
دارد. نخست اینکه در یک بازی کامپیوتری، کاراکترسازی معنای خاصی ندارد، خیلی مهم نیست که قهرمان اصلی ماجرا یا دشمنی که باید بر آن غلبه شود، چه کسی است و چه ویژگیهایی دارد، مهم خود بازی است. دوم، قهرمان داستان نامیراست؛ مرگ او به معنای خاتمه داستان نیست: با هربار مرگ او، داستان دوباره از نو شروع میشود. در این سیر به مرور پروتاگونیست موفق میشود تجربه بیشتری برای برندهشدن در بازی کسب کند. سوم اینکه خط مسیر مشخصی در بازیهای کامپیوتری وجود ندارد و متناسب با هر نوبت بازی، داستان بهصورتی متفاوت تعریف میشود و در این فرآیند برخلاف فیلم، داستان از اصول روابط علت و معلول، پیروی نمیکند. این تفاوتها بر ساختار داستان اثری مستقیم میگذارد. در فیلم «لبه فردا»، بیننده چیزی درباره خود بیل کیج یا کسانی که کره زمین را اشغال کردهاند، نمیبیند و با آنها ارتباطی برقرار نمیکند. کیج افسری بیمسوولیت است که به فرار از وظیفه فکر میکند، او کسی مانند یک شخصیت کلاسیک هالیوودی نیست. او حتی با کاراکتر تیپیکال تام کروز هم ارتباطی ندارد و با آن ساختار کاملا متفاوت است. در این فیلم حتی پرداخت درستی در مورد شخصیت ضدقهرمانان داستان
هم صورت نگرفته است. آنها فقط به صورت یک گروه مهاجم وحشی معرفی میشوند و از کیج خواسته میشود که در عملیاتی شبیه آزادسازی فرانسه از دست آلمان نازی، به جنگ آنها برود. کیج در این فرآیند فرد نامیرای قصه است که به مرور میفهمد چگونه میتواند در جنگ یک سرباز خوب باشد و از اینرو متحول میشود. در این فرآیند تحول، او متناسب با تجربهای که بهدست آورده، به شکلی متفاوت داستان را پیش میبرد. در واقع او بر داستان مسلط و قادر است اصول روابط علت و معلولی آن را تغییر دهد. به گفته بوردول، تحول در کاراکتر از اصول همیشگی سینمای کلاسیک آمریکاست و نکتهای جدید محسوب نمیشود. تحول کیج از این نظر جالب است که او در نهایت به یک رامبو با عضلات ورزیده و مردانه تبدیل نمیشود که فقط اسلحه، نماد فالوس را بهدست گیرد و با بیرحمی دشمنانش را تارومار کند. بلکه فرآیند تحول او بهصورتی است که در آن کیج خودخواه، به شخصی تبدیل میشود که در او تلفیق مناسبی از مردانگی و زنانگی دیده میشود. او تصمیم میگیرد و فردی مصمم و مطمئن به خود ولی در عین حال بااحساس است و به دیگری محبت میکند و جان خود را به خاطرش به خطر میاندازد. این ویژگی از نگاه
رابین وود، میتواند از نمونههای قابل تامل نمایش مردانگی در سینمای هالیوود قلمداد شود؛ پدیدهای که در نهایت سبب میشود امیلی بلانت، سرباز جدی، نترس، ورزیده، چابک، باهوش ولی بیاحساس به او جذب شود. تام کروز که نقش کیج را بازی کرده، اکنون در 52سالگی سن خود به سر میبرد. او دیگر کروز جوانی که در تاپگان بازی کرد، نیست؛ فردی که با اطمینان، مردانگی خود را در فیلمهایش نشان دهد و با چهرهای مصمم و لبخندی گشوده و مطمئن به هواداران خود بنگرد. او در این سالها بهدلیل سن بالا و همچنین شکستهای مختلف تجاری، ضعیف شده و آموخته که زندگی دیگر بدون توجه به دیگری و داشتن روحیه عطوفت، ممکن نیست. شخصیتی که کروز در این فیلم بازی میکند، بهنحوی بیانگر حس و حال او در همین روزها و زمانه است. حتی اگر سن او بالا هم نبود، بازهم تام کروز نمیتوانست مثل گذشته خود باشد. سینمای معاصر هالیوود دیگر قادر نیست شخصیتهای مردی مثل «آرنولد شوارتزنگر» یا «سیلوستر استالونه» را به تماشاگران خود معرفی کند. چنین کاراکترهایی با خصمانهترین برخوردها در گیشه روبهرو میشوند؛ فروش پایین چنین فیلمهایی در سالهای اخیر تاییدی بر این نظر است. در
دوران بازیهای کامپیوتری و هوش مصنوعی، عضلهداشتن مفهومی ندارد. در زمانه حاضر، کامپیوتر و رسانههای مرتبط با آن نقشی مهمتر از سینما و تلویزیون بازی میکنند. فضای مجازی به دنبال داستانهای آلترناتیو، تخیلی، فانتزی و سناریوهای شرطی و متفاوت ذهنی است. چنین دنیاهایی، تفاوتهای مشخصی با ساختار تلویزیون و سینما دارند. «لبه فردا» در زمانه ما موهبتی ارزنده است که امکان تامل درباره چنین فضاهایی را به شکلی ملموس فراهم میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.