|

کالبدشکافی افتراق ملی درعراق

اردشیر زارعی‌قنواتی

نشست پارلمان عراق در روز سه‌شنبه اول ژوییه که به‌منظور تعیین رییس‌جمهوری، نخست‌وزیر و رییس مجلس جدید تدارک دیده شده بود با جنجال و کشمکش نمایندگان جناح‌های رقیب بدون هیچ نتیجه و حتی تلاش نمایندگان برای تعیین مسیر مصالحه ملی به شکست کشیده شد. در شرایطی که بین نمایندگان جریانات متفاوت شیعی نیز اختلافات اساسی حول ادامه نخست‌وزیری مالکی یا کناره‌گیری وی به وضوح نمایان بود این‌بار نوبت نمایندگان جریانات سنی بود تا با عدم حضور در ادامه جلسه در همراهی با نمایندگان کرد بعد از تنفس نیم‌ساعته، تیر خلاص را بر هرگونه امیدواری نسبت به اولین نشست پارلمان بزنند. وقایع روز اول تشکیل پارلمان جدید عراق تصویر بدون شرح وضعیت سیاسی امروز این کشور است که نشانه‌های یک فروپاشی ملی و جبهه‌بندی‌های منازعه‌جویانه را تداعی می‌کند. هم‌اکنون یک مثلث سیاسی در عراق شکل گرفته است که به موازات تحولات نظامی- امنیتی، به جهت اصرار و پافشاری بر خواست‌های حداکثری خود موجبات تشدید منازعه، انشقاق ملی و تجزیه سرزمینی این کشور را فراهم می‌کنند. اضلاع این مثلث افتراقی به تنها چیزی که پایبند نبوده و آن را بر منافع شخصی و جناحی خود ارجح نمی‌دانند، درک شرایط ویژه کنونی و الزام تامین ثبات، حفظ تمامیت ارضی، وحدت ملی و تعامل قومی- مذهبی در عراق آشوب‌زده امروز است. در چنین شرایطی است که یک گروه بدنام تروریستی و بنیادگرا موسوم به «داعش» می‌تواند اجماع‌نظر بین بسیاری از نیروهای سیاسی و قبایل سنی را به نفع خود رقم بزند و در اقلیم کردستان هم به‌تازگی زمزمه پنهان گذشته برای تاسیس کشور مستقل کردی اکنون به فریاد آشکار جهت تعیین مرزهای چنین دولتی تبدیل شده است. اظهارات جدید «مسعود بارزانی» رییس اقلیم کردستان در چند روز گذشته مبنی بر فروپاشی ملی عراق و ضرورت تشکیل کشور مستقل کردی در شرایطی که وضعیت این کشور به سمت فاجعه و تشدید منازعات قومی- مذهبی حرکت می‌کند در جای خود قابل تامل است. از آنجا که تا به امروز منطقه کردستان از یک خودمختاری تقریبا کامل برخوردار بوده و وخامت وضعیت امنیتی کنونی کمترین آسیب و تحمیل هزینه را بر آن زده است، رویه افتراقی از سوی وی در این شرایط منطبق بر یک فرصت‌طلبی سیاسی و مهیاکردن بستر مناسب برای فروپاشی واقعی عراق در جهت تثبیت اهداف شوم گروه تروریستی داعش برای حاکمیت بر بخش سنی‌نشین این کشور خواهد بود. ورود پیشمرگه‌های کرد به شهر استراتژیک و چند‌قومی کرکوک در جریان هزیمت نیروهای دولت مرکزی بغداد از این شهر و ایجاد خلاء امنیتی، هر چند در ابتدا با استقبال دولت مالکی و مردم این منطقه روبه‌رو شده اما هم‌اکنون به‌دلیل اهداف پشت‌پرده رهبران کرد و لحاظ‌کردن آن به‌عنوان متصرفات اقلیم که گویا قصد واگذاری آن را نیز ندارند، وضعیت پیچیده کنونی را می‌تواند به یک گره کور دیگر تبدیل کند. اشتباه استراتژیک و بی‌لیاقتی دولت مالکی آنجا خود را بیشتر نمایان می‌کند که به دلیل وضعیت کرکوک و منافع کردها جهت پاسداری از آن و حمایت از کردهای ساکن این شهر در هر صورتی، از قبل نیز مشخص بود که نیروهای کرد چتر حمایتی خود را بر این شهر اعمال کرده و دلیلی برای هراس و خروج کامل ارتش و نیروهای امنیتی دولت مرکزی از کرکوک وجود نداشت.پیشروی شتابناک گروه تکفیری‌های داعش که هم اینک خود را یک دولت اسلامی بر اساس الگوی خلافت دانسته و «ابوبکر البغدادی» رهبر خود را خلیفه مسلمانان جهان معرفی کرده است، نشان می‌دهد موضوع بزرگ‌تر از آن است که در ابتدا تصور می‌شد. هرچند تکفیری‌های داعش با اعلام خلافت اسلامی در متصرفات خود در عراق و سوریه تا حدودی خود را از جایگاه یک گروه تروریستی صرف به موقعیت یک نیروی «آلترناتیوی» برای کسب قدرت و تشکیل یک دولت ارتقا داده است اما شاید بتوان چنین حرکتی را بزرگ‌ترین اشتباه استراتژیک این گروه بنیادگرای تروریستی در ادامه بازی به حساب آورد. از این پس مناطق سنی‌نشین و طیف‌های متنوع ائتلافی با داعش همچون بازماندگان حزب بعث، ملی‌گرایان سکولار سنی و گروه‌بندی‌های قبایلی که در فاز کنونی همسو با داعش عمل کرده‌اند، در صورت تثبیت وضعیت موجود باید خود را برای زیستن در محیطی با خلافت اسلامی که تصویر واپسگرایی تاریخی را تداعی می‌کند و در بهترین شکل کاریکاتوری از افغانستان دوران زمامداری طالبان است، آماده کنند. دستگاه خلافتی داعش و خلیفه به اسم بغدادی نه‌تنها تهدیدی برای امنیت منطقه و بین‌المللی است، بلکه در وهله اول بزرگ‌ترین قربانیان آن ساکنان سنی مناطق تحت تصرف خواهند بود. آنان که به رویه دیکتاتورمنشانه مالکی اعتراض داشتند از این پس باید استبداد سلطانی را تحت قوانین سخت دستگاه خلافتی تجربه کنند. توهم داعش نسبت به میزان قدرت خود که بیش از آنچه به جایگاه نظامی و سیاسی این گروه مرتبط باشد به دلیل مخالفت جریانات سنی با دشمن مشترک (مالکی) ارتباط پیدا می‌کرد و هم‌اینک که داعش قصد علم‌کردن دستگاه خلافت با قوانین تکفیری و شریعت غیرمنعطف را هدف قرار داده است، باید در انتظار گسست درونی در بین متحدان خود و حساسیت بیشتر همسایگان و جامعه بین‌المللی باشد. از این پس به‌خصوص در صورت کناره‌گیری احتمالی مالکی و انتخاب یک چهره جدید از میان جریانات شیعه برای تصدی پست نخست‌وزیری عراق، دوران چرتکه‌اندازی بازیگران تاثیرگذار داخلی و خارجی به پایان می‌رسد و هجوم همه‌جانبه به مواضع این گروه آغاز خواهد شد. شفافیت بیشتر در مواضع ایران، آمریکا و روسیه طی روزهای اخیر برای ایفای نقش فعال‌تر در عراق که به نظر می‌رسد به مرز همسویی و همکاری نیز به‌زودی سوق یابد، عرصه را بر داعش تنگ خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.