|

«بهشت‌آباد» از منظری دیگر

جناب آقای مهندس لطف‌الله ضیایی، کارشناس محترم حوزه آب در روزنامه «شرق» مورخ 30اردیبهشت 1393یادداشتی را با عنوان «بهشت‌آباد و کار کارشناسی» مرقوم فرموده‌اند امید به آنکه این نوشته نیز برای اطلاع عموم سودمند بوده و در حافظه تاریخی همه آنها که دارای حقوق مسلم از آب هستند و به عملکرد دولت تدبیر و امید در قبال بحران آب در کشور چشم دوخته‌اند، ثبت و ضبط شود. در این نوشته نقد مقاله جناب آقای مهندس ضیایی که از کارشناسان باسابقه شرکت مهندسین مشاور زایندآب در اصفهان هستند، به ترتیب بندهای نگاشته‌شده توسط ایشان برآورد می‌شود: 1- طرح انتقال آب بهشت‌آباد که بنا برگفته ایشان 12سال مطالعه دقیق و جامع را به همراه داشته است، توسط شرکت مهندسین مشاور زایندآب و به کارفرمایی شرکت آب منطقه‌ای اصفهان مطالعه شده است و در پاره‌‌ای موارد از مشاوره مقطعی مشاوران معتبر داخلی و خارجی استفاده شده و اینطور نبوده که مشاوران دیگر داخلی و خارجی از ابتدای طرح در مطالعات قدم‌به‌قدم آن حضور و مشارکت داشته باشند. هرچند مشاوره خارجی D-2 نیز اذعان کرده‌اند این طرح با توجه به وجود گسل‌های متعدد در زمان اجرا با ریسک بالایی روبه‌رو خواهد بود و حتی در صورت اجرا به‌دلیل وجود این گسل‌ها و فشار بالای آب در اعماق در زمان بهره‌برداری با مشکلات فنی فراوانی روبه‌رو خواهد شد و پیشنهاد شرکت خارجی D-2 استفاده از تونل‌های سطحی با جریان آزاد و تلفیق تونل و خط لوله بوده و بنابراین موقعیت فعلی تونل که از منطقه باغبهادران شروع شده است، به هیچ‌وجه مورد تایید مشاور خارجی نبوده است. یکی از مشکلات این طرح نگاه تک‌گزینه‌ای به آن است و گزینه‌های دیگر و مقایسه فنی و اقتصادی و اجتماعی آنها با یکدیگر مطالعه نشده‌اند مضاف بر اینکه برنامه‌ریزی منابع آب آن نیز از زمان ابتدای شروع مطالعات تاکنون بارها دستخوش تغییرات قابل‌توجهی شده است. با آنکه ادعا می‌شود 12سال مطالعه برای طرح بهشت‌آباد صورت گرفته، در این طرح اشتباهاتی نیز رخ داده است؛ از جمله برآورد مشاور در میزان آب قابل انتقال که در مرحله شناخت این رقم هزاروصدمیلیون‌مترمکعب بود. و در مطالعات مرحله اول این رقم به 760میلیون‌مترمکعب تقلیل یافت و در ابلاغیه تخصیص این مقدار 580میلیون‌مترمکعب تعیین شد ولی در نهایت برآوردهای کارشناسی نشان داده تنها حدود 300میلیون‌مترمکعب آب برای انتقال وجود دارد همین امر اصالت مطالعات طرح بهشت‌آباد را زیر سوال می‌برد. 2- درخصوص حفاری تونل به روش مکانیزه با ماشین حفاری (TBM) نیز به مقاله‌ آقای دکتر نعیم امامی در روزنامه جمهوری اسلامی ایران ارجاع داده می‌شود که در آن مقاله معایب و کاستی‌های این نوع حفاری‌ها و اینکه لزوما آب‌بندی کاملی را نیز نخواهند داشت، توضیح داده شده است همچنین این نکته را نباید فراموش کرد که قیاس هر طرح و هر تونل انتقالی با طرح یا تونل دیگر از جمله تونل مانش که بین انگلیس و فرانسه حفاری شده است، از نوع قیاس مع‌الفارق بوده و هر منطقه ویژگی و جایگاه زمین‌شناسی و ژئوتکنیکی و هیدروژئولوژیکی منحصر به‌‌ خود را دارد. این نوع قیاس در بند سوم مقاله آقای مهندس ضیایی نیز آمده است که نمی‌توان تونل سوم کوهرنگ را با تونل بهشت‌آباد مقایسه کرد. 3- در تونل کوهرنگ3 نیز با دستگاه حفاری تونل (TBM) اقدام به حفاری شده و زهکشی آب آبخوان کارستی به درون تونل و خشک‌شدن چشمه‌های متعدد از جمله چشمه مروارید را در پی داشته است. این چشمه که قبل از حفاری تونل دارای آب‌دهی در حدود هزارو200لیتر بر ثانیه بوده و در سال 1386 به‌دلیل حفاری تونل سوم کاملا خشک شد و در بازدید مورخ 2/3/93 آبدهی آن در حدود پنج لیتر بر ثانیه اندازه‌گیری شده است پس احیای چشمه با انجام عملیات لاینینگ تونل نیز صورت نگرفته است. در گزارشات زمین‌شناسی و هیدروژئولوژی مشاور طرح انتقال آب بهشت‌آباد نیز تاثیر حفر تونل بر منابع آب اطراف گزارش شده است. حفر تونل قم‌رود نیز تجربه‌ تلخ دیگری است که موجب خشک‌شدن منابع آبی روستاها در منطقه الیگودرز شد. 4- تجربه تونل سوم کوهرنگ نشان داده تزریق سیمان و آب‌بندکردن دیواره‌های تونل در فشارهای بالای 10تا15اتمسفر عملا امکان‌پذیر نیست و فشار بالای آب تونل بهشت‌آباد طبق گزارشات مشاور طرح بیشتر از این مقادیر است (حدود 70 اتمسفر) و زهکشی آن به‌ویژه در تونل‌های دسترسی آن که به روش دستی و در آبرفت حفاری می‌شوند، حتمی خواهد بود. یکی از تونل‌های دسترسی آن به نام شمس‌آباد دقیقا از مجاورت چشمه کارستی وقت و ساعت در منطقه خراجی عبور خواهد کرد که منجر به خشک‌شدن مطلق این چشمه جالب از لحاظ هیدروژئولوژیک در منطقه خواهد شد. 5- نویسنده محترم مقاله اذعان می‌‌دارد تونل از عمق 500متری زیر سنگ‌های مارنی- آهکی و آب‌بند نیز عبور کند و نتیجه‌گیری می‌کند که «مطلقا» تاثیری بر آب‌دهی منابع آب از جمله چشمه فرخشهر ندارد. لازم به یادآوری است در علوم و موضوعات فنی و مهندسی امروز ثابت شده که در هیچ موردی قطعیت یا به قول خارجی‌ها uncrteinty وجود ندارد و اصل «عدم قطعیت» بر تمامی پدیده‌ها و رویدادهای طبیعی حاکم است. با فرض درست‌بودن مطلب نویسنده نباید فراموش کرد حدود 40گسل در مسیر تونل وجود دارد که اغلب آنها نیز از نوع تراستی یا رورانده هستند و دارای زون‌های خردشده‌ای هستند که مسیرها و معابر مناسبی برای زهکشی همان آهک‌های مارنی آب‌بند خواهند بود. به‌‌ویژه آنکه چهارگسل آنها اصلی بوده و یکی از آنها گسل ابر زاگرس است که عرض 900متر، طول بیش از یک‌هزار (1000) کیلومتر و عمق گسترش تا 12کیلومتر دارد و عبور از آن به جز آنکه چشمه‌های گسلی مرتبط با آن را می‌خشکاند، با عدم قطعیت‌های فنی بسیار مواجه است. 6- درخصوص بند ششم مقاله جناب آقای ضیایی مجددا به کاستی‌ها و معایب دستگاه‌های حفاری در مقاله آقای دکتر نعیم امامی در روزنامه جمهوری اسلامی ارجاع داده می‌شود. 7- در جایی که در کشورمان خطوط انتقال آب به طول 1200کیلومتر (خط انتقالی محرم در جنوب کشور) با 12ایستگاه پمپاژ از چشمه ساسان کازرون اجرا و بهره‌برداری می‌شود جایگزین‌کردن طرح تونل انتقالی بهشت‌آباد با یک خط انتقال حداکثر هفتاد (70) کیلومتری و یک یا دو دستگاه پمپاژ نیز می‌تواند از جمله گزینه‌هایی باشد که متاسفانه در این طرح تک‌گزینه‌ای دیده نشده است اتفاقا به زعم نویسنده محترم در صورت مقایسه گزینه‌های مختلف است که می‌توان گزینه برتر را در قالب سیاست‌های اقتصاد مقاومتی به حساب آورد. 8- در حالی که مجموع تحولات و تصمیمات کشوری و ملی بر بازنگری و توجه بیشتر به ابعاد فنی و مهندسی این طرح دارد و صورتجلسات شورایعالی آب نیز بر لزوم تصویب نهایی و تعیین تکلیف طرح دارد، متاسفانه این تونل در دست اجرا بوده و علاوه بر تجهیز کارگاه آن 270متر از تونل دسترسی چرمهین نیز حفاری شده که این اقدام منجر به کاهش آب‌دهی قنات مبارک‌آباد و خشک‌شدن قنوات سیدآباد و سوره در منطقه شده است و شوراهای محلی در محاکم قضایی طرح دعوی کرده‌اند و این روند در آینده تشدید خواهد شد. 9- از آنجا که بحث کمبود آب شرب اصفهان و بحران آبی در این استان از دغدغه‌های فکری این کارشناس محترم است، این سوال مطرح می‌شود که به فرض تصویب تونل بهشت‌آباد و اجرایی‌شدن آن تا زمان بهره‌برداری از این تونل، چگونه قرار است مشکلات کمبود آب اصفهان یا آنچه در عنوان طرح آمده است «فلات مرکزی!» حل شود. آیا نباید مدیریت عرضه و تقاضای آب، جلوگیری از هدررفت آب و صرفه‌جویی در آن، تغییر الگوی کشت یا بهبود روش‌های آبیاری و امثالهم را در حوضه مقصد مدنظر قرار داد؟ آیا همچنان باید صنایع جدید یا توسعه صنایع قبلی را در استانی که با کمبود آب مواجه است، تعریف کرد؟ 10- همان‌طور که کارشناس محترم نویسنده مقاله نیز اظهار کرده‌اند، مصالح ملی ایجاب می‌کند امور در مدار کارشناسی به پیش برده شود و اجازه داده نشود تونل انتقال آب بهشت‌آباد بستر جدیدی برای چالش‌های اجتماعی آینده باشد. کارشناس محترم در بند 4 نوشته خود اظهار می‌دارد «همه کارشناسان بر این واقعیت اتفاق‌نظر دارند که تونل مطلقا بر چاه‌ها و قنوات آبرفتی تاثیر ندارد! مباحث کارشناسی سال‌های اخیر نشان داده برخی از کارشناسان هستند که این اتفاق‌نظر را ندارند و نظرات خود را نیز مکتوب در قالب گزارش، طرح‌های پژوهشی و مقالات علمی در مخالفت با حفاری تونل اعلام داشته‌اند. بنابراین استفاده از واژه «همه» برای کارشناسان و تاثیرنداشتن «مطلق» بر چاه‌ها و قنوات نمی‌تواند راهگشا و باعث دلگرمی و عدم نگرانی از این مساله باشد. تجربه تلخ تونل سوم کوهرنگ، تونل قم‌رود و حتی تونل دسترسی که در چرمهین حفاری شده است و تاثیرپذیری منابع آب منطقه دلیلی بر تاثیر منفی حفر تونل بر منابع آب زیرزمینی است. 11- لازم به ذکر است که اگر قرار است آب بهشت‌آباد به مصرف شرب منطقه اصفهان یا فلات مرکزی برسد، این نکته را نباید فراموش کرد که حدود 60درصد جمعیت استان چهارمحال‌و‌بختیاری در حوضه آبریز این رودخانه زندگی می‌کنند و پساب شهرها و روستاهای متعدد و شیلات‌های زیادی وارد آب آن می‌شود که این امر هزینه‌های تصفیه کامل را نیز بر طرح تحمیل خواهد کرد. 12- نویسنده محترم مرقوم فرموده‌اند چنانچه وزیر محترم نیرو بر انتقال آب بهشت‌آباد با خطوط لوله و پمپاژ اصرار دارند، استان اصفهان به جای انتقال آب بهشت‌آباد پیشنهاد انتقال آب‌های خروجی از استان اصفهان به وسیله تونل گوکان و انتقال آب از شهرستان سمیرم را دارد و آنها را از لحاظ اقتصادی و اجتماعی موجه‌تر می‌داند. در پاسخ به این مطلب ذکر این نکته ضروری است که خرد جمعی و برنامه‌ریزی کلان و نتایج قضاوت‌های کارشناسی است که تصویب و اجرایی‌شدن یا نشدن یک طرح توسعه منابع آب یا انتقال آب بین‌حوضه‌ای را تعیین می‌کند و کلام وزیر محترم در رسانه ملی در واقع برآیند مجموعه کارها و بحث‌ها و بررسی‌هایی است که تاکنون انجام شده و در شورایعالی آب کشور تصویب شده است هر چند پیشنهادات خوب نویسنده محترم نیز نشان می‌دهد برای تامین آب اصفهان و زاینده‌رود و... راه‌های دیگری هم وجود دارد که مطالعه نشده است! توجه به این نکته نیز ضروری است که بر اساس نامه سازمان بازرسی کل کشور هزینه اجرای طرح بهشت‌آباد بالغ بر 10هزارمیلیاردتومان برآورد شده است. آیا با به‌روزشدن هزینه‌های مادی و معنوی طرح شامل (معضلات اجتماعی و عقب‌ماندن از برنامه زمانی تدوین‌شده یا معضلات زیست‌محیطی ناشی از کاهش آب‌دهی رودخانه در پایین‌دست یا تاثیر برداشت آب از سرشاخه‌های کارون بر توان تولید نیروگاه‌های برقابی پایین‌دست) همچنان این طرح برترین گزینه انتقال آب به حوضه زاینده‌رود خواهد بود؟ آیا افزایش جمعیت و توسعه صنایع و نیاز به آب شرب و صنعت و کشاورزی فقط در حوضه‌های مقصد طرح‌های انتقال آب بین‌حوضه‌ای اتفاق می‌‌افتد یا حوضه‌های مبدا نیز در آینده با مشکل کمبود آب نیز مواجه خواهند شد؟ آیا زمان آن نرسیده که دیدگاه مدیریت تامین آب را به مدیریت مصرف و افزایش راندمان این کالای پربها تغییر دهیم؟ آیا هنوز در کشور ما چارچوب‌های قانونی مناسب در زمینه طرح‌های پیچیده انتقال آب بین‌حوضه‌ای وجود دارد یا لزوم تدوین آنها احساس شده است. با امید به اینکه برنامه‌ای برای توزیع عادلانه منابع طرح میان‌حوضه‌‌های مبدا و مقصد تعریف و تدوین شده و اصل شفافیت و پذیرش مردمی در این طرح و همه طرح‌های مشابه در نظر گرفته شود. جمعی از کارشناسان آب استان چهارمحال‌وبختیاری

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.