بررسی وضعیت تولید و مصرف «بیواتانول» در ایران در گفتوگو با «پیروز پروین»
ترویج سوختهای زیستی فقط با حمایتهای دولتی ممکن است
گروه علم: هر روز حدود صدمیلیونلیتر بنزین در کشور ما مصرف میشود. مصرف این مقدار سوخت فسیلی، مشکلات بسیاری را برای کشور پدید آورده است از جمله آلودگی هوا. کمبود سوختهای فسیلی و اتمام آنها در آینده نزدیک نیز از جمله دیگر مشکلات این سوختها است. به همین دلیل بسیاری از کشورها، از سالها پیش به فکر یافتن جانشینی برای سوختهای فسیلی هستند. یکی از این گزینهها، تولید سوختهای زیستی است. هرچند برخی از کشورها در این زمینه دستاوردهای چشمگیری داشتهاند، در کشور ما تاکنون فعالیت چندانی انجام نشده است. برای آشنایی با اهمیت سوختهای زیستی و همچنین فعالیت ایران و دیگر کشورها در این زمینه با آقای مهندس «پیروز پروین» گفتوگو کردهایم. وی فوقلیسانس مهندسی برق است و در زمینه انرژیهای تجدیدپذیر تخصص دارد، ولی بعدها وارد صنایع تولید اتانول شد. حدود 10، 12سالی هم در انجمن صنفی تولیدکنندگان اتانول عضو هیاتمدیره و رییس هیاتمدیره بوده و مسوولیت کمیته تحقیق و توسعه و انتشار نشریه اتانول این انجمن را نیز برعهده داشته است. وی هماکنون مشاور برخی از طرحهای دولت در این زمینه است. برای آغاز گفتوگو،
لطفا توضیح دهید سوختزیستی چیست و با سوختهای متداول چه تفاوتی دارد؟ سوختهایزیستی، سوختهایی هستند که به جای آنکه از منابع تجدیدناپذیر سوختهای فسیلی مانند نفت، گاز و زغالسنگ تهیه شود، از منابع با منشأ کشاورزی یا احیانا حیوانی تولید میشود. به بیان دیگر، همه این سوختها منشأ زیستی دارند. این تعریف کلی سوختهای زیستی است. سوختهایزیستی چه تفاوتی با سوختهای فسیلی دارند؟ این سوختها با سوختهایفسیلی چند تفاوت مهم دارند که به نوعی مزیت این سوختها نیز محسوب میشود. تفاوت اول اینکه این سوختها تجدیدپذیر هستند، یعنی حداکثر طی یک دوره یکساله، دوباره در طبیعت تولید میشوند. در حالیکه سوختهای فسیلی تجدیدناپذیرند، یعنی پس از مصرف و اتمام منابع آنها، دیگر تولید نمیشوند یا دستکم میلیونها سال طول میکشد تا سوختهای غیرزیستی مانند سوختهای فسیلی پس از مصرف، دوباره تولید شوند. دومین مزیت این سوختها این است که دوستدار محیطزیست هستند چون در اثر سوختن و مصرفشدن، آلودگی زیستمحیطی به مراتب کمتری نسبت به سوختهای فسیلی ایجاد میکنند. اینها را که بر شمردیم از مهمترین مزیتها و
برتریهای سوختهایزیستی نسبت به سوختهای فسیلی است. ولی سوختهای زیستی معایبی هم دارند. در مورد معایب سوختهایزیستی هم باید گفت یکی از مهمترین عیبهایی که تا به حال در مورد سوختهای زیستی مطرح شده، منابع نسبتا محدود تامین این سوختهاست. دیگر اینکه این منابع، در مواردی با منابع غذایی انسان و حیوان تداخل دارند؛ یعنی ممکن است تولید منابع سوختهای زیستی باعث کاهش تولید یا گرانشدن غذای انسان و حیوان شود. شما در مورد آلایندگی سوختهای زیستی گفتید آلایندگیشان از سوختهای فسیلی کمتر است، در حالیکه میدانیم سوختهای زیستی هم در اثر سوختن، کربن دیاکسید تولید میکنند. علاوه بر این محتوای انرژی آن از بنزین هم کمتر است. بله، محتوای انرژی بحث جداگانهای است که در جای خودش باید درباره آن صحبت کرد، اما درباره آلایندگی سوختهایزیستی و تولید کربن دیاکسید باید گفت آلایندگی سوختهایزیستی از سوختهای فسیلی کمتر است زیرا در فرآیند تولید این سوختها، ابتدا کربن دیاکسید مصرف میشود و سپس در زمان سوختن این سوختها، کربندیاکسید تولید میشود. یعنی در مجموع کربندیاکسید اضافهای
وارد محیط نمیشود، اما در مورد سوختهای فسیلی اینگونه نیست و در اثر سوختن آنها، کربن دیاکسید اضافه وارد طبیعت میشود. اما در مورد خواص آلایندگی سوختها، فقط بحث تولید کربندیاکسید مطرح نیست بلکه انواع آلایندههای دیگر هم هستند. یعنی زمانی که سوختزیستی میسوزد فقط کربندیاکسید تولید میکند اما از سوختن سوختهای فسیلی دهها نوع آلاینده وارد محیط میشود مانند آلایندههای گوگرددار و نیتروژندار و... . که اتفاقا بسیار زیانبارتر از کربن دیاکسید هم هستند. یکی از مشکلاتی که سوختهای زیستی دارند و منتقدان این نوع از سوختها روی آن تاکید دارند گران بودن سوختهایزیستی در مقایسه با سوختهای فسیلی است. شاید در گذشته به این شکل بود، اما هماکنون دیگر این گونه نیست. در کشورهایی که نفت و مشتقات آنها، به قیمت واقعی آن معامله میشود و نه به قیمت یارانهای و سوبسیددار، سوختهای زیستی از سوختهای فسیلی گرانتر نیستند. یکی دیگر از مشکلات سوختهای زیستی که خود شما هم به آن اشاره کردید، موضوع کمبود زمینهای کشاورزی قابلکشت و اختصاص بخشی از این زمینها برای تولید سوخت زیستی است. موضوع
کمبود زمینهای قابل کشت، بحثی ثانویه است. موضوع اصلی منابع زیستتوده (Biomass) است. کشورهایی مانند برزیل یا کشورهای آفریقایی یا آسیای جنوب خاوری یا ایالاتمتحده آمریکا منابع زیستتوده به مراتب بیشتری نسبت به کشورهایی مانند ایران دارند که بخش عمدهای از مساحت آنها حالت بیابانی دارد. این محدودیت را ما نسبت به آن کشورها در تولید سوخت زیستی داریم. یعنی بحث سوختهای زیستی که ماده اولیه آنها چیست و از چه موادی تولید میشوند و از چه منابعی به دست میآیند، برمیگردد به منابع زیستتوده. این منابع زیستتوده شامل جنگلها، مراتع، کشتزارها و مواردی از این دست میشود. حال که بحث به اینجا رسید، خوب است درباره منابع زیستتوده هم بیشتر صحبت کنیم. منابع زیستتوده همینهایی است که الان گفتم، یعنی همه چیزهایی که منشأ معدنی ندارند، بالقوه میتواند منبع تولید سوخت زیستی باشند. فقط نکتهای که باقی میماند، این است که از بین این منابع، کدامها اقتصادی هستند و کدامها اقتصادی نیستند. پس سوختهای زیستی که اقتصادی هستند و کشورهای دیگر عملا از آنها استفاده میکنند، کدامها هستند؟ برای توضیح
کاملتر این موضوع باید بگویم که دو روش کلی یا دو فرآیند برای استفاده از سوختهای زیستی وجود دارد. یکی فرآیند بیوشیمیایی یا به اصطلاح تخمیر است که خودش ممکن است شامل تقطیر یا بدون تقطیر باشد. فرآیند دیگر ترموشیمیایی (یا به عبارت دیگر حرارتیشیمیایی) است و هر چیزی که طبیعی باشد (به این معنی که معدنی نباشد یعنی سنگ و آهن و... نباشد، مانند چوب و لاستیک کهنه و فضولات جانوری و چیزهای دیگر مثل این)، در فرآیند ترموشیمیایی قابلیت تبدیل به محصولات میانی یا گاز سنتزی را دارد و سپس آن گازهای سنتزی با استفاده از کاتالیستهایی به سوختهای زیستی مختلف تبدیل میشوند. این یک روش و فرآیند است که هنوز فناوریها و تکنولوژیهای مربوط به آن، وارد کشور نشده است و ما امکانات مربوط به آن را نداریم و فقط چند شرکت بزرگ آمریکایی و اروپایی در این زمینهها تجربه دارند و به نوعی میتوان گفت این تکنولوژی آینده است. تکنولوژی که امروزه از آن استفاده میشود، در واقع تکنولوژی بیوشیمیایی است. در تکنولوژی بیوشیمیایی از منابعی میتوان استفاده کرد که یا محتوای قندی داشته باشند یا محتوای نشاسته یا سلولزی. پس هر ماده اولیهای که یکی از این سه
نوع مواد را در خود داشته باشد، قابلیت تبدیل به سوختهای زیستی و بهویژه بیواتانول سوختی را دارد. حال دلیل این که چرا روی بیواتانول سوختی تاکید میکنم این است که بیش از 80درصد از سوختهایزیستی دنیا بیواتانول است. حدود 15تا 16درصد از سوختهای زیستی هم از بیودیزل تشکیل شده و ما بقیه را که درصد کمی است (حدود دو، سهدرصد)، بقیه انواع سوختهایزیستی است. هماکنون در کشورهایی مانند چین و هند که سوخت فسیلی ندارند، بسیاری از خانوادههای روستایی، مخازن بزرگی دارند که فضولات حیوانی را در آن میریزند و از گازهایی که در آن تولید میشود، به عنوان سوخت استفاده میکنند. بله، این کشورها به این شکل از فضولات دامی استفاده میکنند، اما برای اینکه بحث روشنتر شود روی این نکته تاکید میکنم که سوختهای زیستی سه نوع یا سه دسته هستند؛ سوختهای زیستی جامد، مایع و گاز. آن چیزی که شما اشاره کردید همان سوخت زیستی گازی یا بیوگاز است که در همان محل تولید سوزانده و مصرف میشود. سوختهایزیستی جامد هم که قدیمیترین نوع سوختی است که بشر میشناخته است مثل کاه و انواع هیزم و شاخ و برگ درختان. اما امروزه بیشتر بحث سوختهای
زیستی مایع مطرح است چراکه در سیستمهای حمل و نقل (که مصرفکننده بیشترین مقدار انرژی است)، بهراحتی قابلیت کاربرد دارد، به بیان دیگر میتوان سوختهای زیستی مایع را جانشین نفت و بنزین و گازوییل کرد. هماکنون بحثی که بیشتر از همه مطرح است و در ایران خودمان هم روی آن تاکید میکنیم، سوختهای زیستی مایع است، نه سوختهای زیستی جامد یا گاز. البته در چند سال اخیر، فعالیتهای محدودی در زمینه سوخت زیستی گازی در ایران انجام شده است. باز هم تاکید میکنم در بین همه انواع سوختهای زیستی مایع، از بیواتانول بیشتر از همه استفاده میکنند که با فاصله خیلی زیاد، رتبه اول را در دنیا دارد، بعد بیودیزل است و رتبه سوم هم در اختیار بقیه انواع سوختهای زیستی مایع است مانند بیومتانول، بیوکروزین و... . کدام کشورها در زمینه سوختهای زیستی سابقه بیشتری دارند و هماکنون کدام کشورها بیشتر از این نوع سوختها استفاده میکنند؟ آمریکا و برزیل رتبه اول و دوم را در این زمینه دارند، پس از آنها مجموعه همه کشورهای اتحادیه اروپا رتبه سوم را دارند و پس از آنها هم کشور چین قرار دارد. البته در این فهرست میتوان نام 80 تا صدکشور را
ذکر کرد که هر کدام، به درجات مختلفی در زمینه سوختهای زیستی مایع تحقیق و پژوهش میکنند یا تولیدکننده و مصرفکننده بیواتانول و بیودیزل هستند و در این زمینه فعالیت میکنند، اما مهمترینشان همانهایی هستند که نام بردم. وضعیت ایران در زمینه تولید و مصرف سوخت زیستی به چه صورت است؟ در مورد ایران به تعبیری هم میتوان گفت فعالیتهایش را شروع کرده و هم میتوان گفت شروع نکرده است. ایران از حدود سالهای 1380 و 81 کار در این زمینه را آغاز کرده است. بنده در آن زمان مسوولیتی در انجمن تولیدکنندگان اتانول کشور داشتم و پیشنهاد استفاده از بیواتانول سوختی به جای «MTBE» یا «متیل ترشری بوتیل اتر» که از آن به عنوان اکتانافزای بنزین استفاده میکنند)، مطرح کردم. جزوهای هم در همین زمینه تهیه شد و به حدود یکصد نهاد و سازمان و مسوول مختلف ارسال شد تا در جریان این موضوع قرار گیرند. استحضار دارید که سالها مادهای به نام «تترااتیل سرب» را به بنزین اضافه میکردند که خاصیت اکتانافزایی داشت. بعدها کشورهای دیگر متوجه خطرات و مضرات این ماده شدند و این ماده را از بنزین حذف و بنزین بدون سرب را به بازار عرضه کردند که
کشور ما هم با فاصله بسیار زیاد از کشورهای دیگر به فکر افتاد که سرب را از بنزین حذف کند. زمانی که «تترااتیل سرب» را حذف کردیم ماده دیگری به نام «MTBE» جانشین «تترااتیل سرب» شد. منتها ما زمانی استفاده از «MTBE» را آغاز کردیم که دنیا متوجه زیانهای زیستمحیطی آن شد و استفاده از آن را کمکم کنار میگذاشت. در همان زمان بود که پیشنهاد کردیم که ما هم باید کمکم به فکر این موضوع باشیم چون این موضوع در آینده برای ما هم مشکلساز خواهد شد و ما هم به زودی با پیامدهای آن روبهرو خواهیم شد. ولی متاسفانه در آن زمان کسی به این موضوع توجه نکرد تا آنکه در سال1387 بالاخره در جلسهای در وزارت نفت و با حضور معاونان این وزارتخانه و مسوولان مربوطه و نمایندگان انجمن تولیدکنندگان اتانول ایران از جمله خودم، تفاهمنامهای برای استفاده از اتانول سوختی به میزان پنجدرصد در بنزین کشور تنظیم شد که در آن زمان به طرح E5 معروف شد. (E به معنای اتانول و 5 به معنای پنجدرصد در 95 درصد بنزین). این طرح به تایید وزیر نفت وقت (آقای نوذری) هم رسید و قرار شد این طرح ابتدا و بهتدریج از استان خوزستان شروع شود و کمکم هر استانی که زمینه و قابلیتهای
لازم برای تولید بیواتانول را دارد، کارش را شروع کند تا آنکه در نهایت این طرح در سراسر کشور اجرا شود. ولی متاسفانه این طرح تا امروز انجام نشده است. در مورد بنزین E5 گفتید شامل بیواتانول و بنزین است. عمل اختلاط بنزین و اتانول کجا انجام میشود؟ هم میتوان این مواد را در پالایشگاه با یکدیگر مخلوط کرد هم میتوان در انبار نفت این کار را انجام داد و هم در خود پمپ بنزین این کار را کرد. گفتید برخی کشورها مانند برزیل که دسترسی به سوختهای فسیلی ندارند، مقدار زیادی سوخت زیستی مصرف میکنند. هدف از تولید و مصرف اینگونه سوختها چیست؟ با چند هدف میتوان اتانول را با بنزین مخلوط کرد؛ یکی از مهمترین اهداف مخلوطکردن این دو ماده این است که زمانی اتانول با بنزین مخلوط شد تا حدودی از مصرف بنزین یا سوختهای فسیلی کم میشود. این اختلاط ممکن است از یکدرصد شروع شود، همانطور که برخی از کشورهایی که در تامین منابع محدودیت داشتند، با یکدرصد شروع کردند. درصد سوخت زیستی این مخلوط را میتوان اضافه کرد و حداکثر به 35درصد رساند که بیشترین مقدار اتانول زیستی در بنزین است. البته همانطور که گفتم
این افزایش اتانول ممکن است چند دلیل داشته باشد، از جمله کاهش مصرف بنزین یا افزایش و بهبود خواص بنزین. در ایران هم بیشتر بهبود خواص بنزین و افزایش عدد اکتان و بهسوزی بنزین مدنظر است. کشورهایی که دسترسی کمتری به بنزین دارند، از پنج درصد اتانول استفاده میکنند (سوخت E5)، یا 10درصد و از حدود یکسال پیش در آمریکا، سوخت E15 هم عرضه شده است. ولی کشور برزیل سوخت E35 هم تولید و عرضه میکند. در اینگونه موارد آیا لازم است برای سازگاری با سوخت جدید، تغییراتی در موتور خودروها ایجاد شود؟ از این سوختهایی که نام بردیم، میتوان در خودروهای معمولی بنزینسوز مانند خودروهای کشور ما استفاده کرد. البته سوخت دیگری هم به نام سوخت اتانول تولید و مصرف میشود که معمولا 85درصد اتانول دارد و 15درصد بنزین که به E85 معروف است. البته سوخت E85 را نمیتوان در خودروهای معمولی به کار برد و فقط در خودروهای اتانولسوز قابل استفاده است. البته بهتازگی خودروهایی با نام فلکسیفیول نیز عرضه شدهاند که میتوانند از هر کدام از این سوختها (بنزین یا اتانول یا مخلوطی از این دو) استفاده کنند. سوخت E85 در برزیل بسیار متداول است، ولی
در آمریکا کمتر از آن استفاده میشود. البته سوخت با درصد اتانول بیشتر رایج نیست. البته در سوئد اتوبوسهایی هست که با اتانول صددرصد کار میکند که همانطور که گفتم چندان متداول نیست. ولی سوخت E85 متداول است و در بازارهای بینالمللی نیز خرید و فروش میشود. برنامههای ایران برای گسترش استفاده از سوختهای زیستی چیست؟ متاسفانه ایران برنامهای برای استفاده از سوختهای زیستی ندارد و وضعیت ما در حال حاضر به گونهای نیست که بخواهیم به سمت جایگزینکردن کامل سوختهای فسیلی حرکت کنیم. همانطور که قبلا هم گفتم طرح سوخت زیستی در ایران سال 87 تصویب شد، ولی متاسفانه دولت هیچگونه حمایتی از این طرح نکرد. در نظر داشته باشید هیچ کشوری در دنیا (بدون استثنا در تمام هشتادوچندکشوری که در این زمینه فعالیت میکنند)، بدون حمایتهای دولتی نتوانست سوختهای زیستی را جانشین سوختهای فسیلی کند یا استفاده از آن را ترویج کند. همیشه و همهجا، شروع کار با حمایتهای دولتی بود و پس از مدتی که برنامه آغاز شد و کار روی غلتک افتاد، بهگونهای که دیگر میتواند بهطور طبیعی به حیات خود ادامه دهد و به کمکهای دولتی نیاز ندارد، این
کمکها قطع میشود. در ایران چون تاکنون این حمایتهای دولتی انجام نشده و الان هم نشانههایی از این حمایت در آینده نزدیک به چشم نمیخورد، طرح سوختهای زیستی پا نگرفت و ما هماکنون در این زمینه تولید و مصرف هم نداریم. البته هماکنون سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو)، به عنوان یک سازمان دولتی و به نیابت از دولت، با بودجه دولتی (بهرغم اصل 44 و خصوصیسازی) در این زمینه فعالیتهایی را آغاز کرده است. همانطور که گفتم با توجه به ضرورت و اهمیت این طرح، حتی به عنوان استثناهای اصل 44 پذیرفته شد چون بخش خصوصی به تنهایی نمیتواند در این زمینه سرمایهگذاری کند، دولت از طریق سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران سرمایهگذاری را شروع کرد و طرحی در استان سمنان تعریف شد که بخشی از آن هم انجام شد و بعد برای ادامه به بخش خصوصی واگذار شد. طرح دیگری هم در استان کرمانشاه در حال اجراست که جزو مصوبات سفر مقاممعظمرهبری به این استان بود. در حال حاضر سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، «ایدرو» در این زمینه سرمایهگذاری میکند. چند طرح دیگر در استانهای دیگر نیز در حال اجراست، البته هماکنون بهدلیل محدودیت منابع بانکی و حمایت
نکردن دولت، این طرحها تا حدود زیادی متوقف مانده است.