|

در حاشیه‌ نمایش و نمایشنامه «و‌آنک انسان»

همین کاغذ‌پاره‌ها

شیما بهره مند

«مردی وارد می‌شود. زن برمی‌خیزد و می‌رود میان تماشاگران می‌نشیند. زمین پر از کاغذپاره است. مرد میان کاغذپاره‌ها، روبه‌روی تماشاگران می‌ایستد. مدتی طول می‌کشد. انگار برای حرف‌زدن با خود درگیر است. عاقبت لب به سخن باز می‌کند، اما در همان زمان... نور می‌رود. صدای نجوای مرد در تاریکی می‌آید و به سرعت رو به خاموشی می‌رود. صدا: دیشب همه‌شونو پاره کردم، تمام چیزهایی‌ رو که در طول این سال‌ها نوشته بودم. اینهاست، همین تکه‌پاره‌ها...» نمایشنامه «وآنک انسان» این‌طور تمام می‌شود. مردی که آخر سر وارد می‌شود و روبه‌روی تماشاگران می‌ایستد و اعلام می‌کند که تمام چیزهایی را که در طول سال‌ها نوشته از جمله همین نمایشنامه را پاره کرده، به‌نوعی راوی اصلی متن است. نویسنده‌ای که یکباره ظاهر می‌شود تا هرآنچه بر صحنه ساخته شده است فرو ریخته، تا متن از گزارشی صرف از یک برهه تاریخی، یا روایت زندگی‌نامه یک شخصیت هنری فراتر برود. سی‌سال بعد از دستگیری و بازجویی، بعد از اعاده حیثیت، اجازه می‌دهند نینا پتروونا، شاگرد و بازیگر میرهولد، پرونده امنیتی خودش‌ را بخواند و فیلم اعتراف‌هایش را ببیند. مواجهه هنر با سیاست، در اینجا با میانجی تاریخ اتفاق می‌افتد. متن در بستری تاریخی شکل می‌گیرد. تکه‌ای از گذشته در متن مونتاژ می‌شود. و چند روایت به موازات هم پیش می‌رود تا چیزی جامانده در گذشته را احضار کند. گذشته‌‌ای که منتظر است تا با تغییر در قطعات آن و در‌هم شکستن مرزها و ترسیم دوباره آن یک قلمروِ سوبژکتیو جدید ساخته شود. از سویی شناخت‌پذیری تاریخ وابسته به لحظه‌ای بحرانی است، لحظه‌ای سرشار از خطر که در آن وضعیت برای سوژه تاریخی بحرانی می‌شود و به‌گفته بنیامین «سیاست در حکم حضور ذهن در صحنه تاریخ است.» و واردکردن گذشته تاریخ در منظومه‌ای سرشار از تنش با لحظه حال، دستاورد سوژه‌ای است که در وضعیتی بحرانی درگیر می‌شود. و حالا کار هنرمندی که سراغ تاریخ می‌رود، بدل‌کردن لحظه‌های از دست‌رفته و بی‌نام و نشانِ گذشته‌ به بحث روز و اکنونی است. این است که لحظه تاریخی مواجهه هنرمندان با توتالیتاریسم در «و‌آنک انسان» از منظر نینا و از طریق اعترافات او بیان می‌شود، نه هنرمندانی چون میرهولد، که پرتره مقاومت در دوران خودند. نینا راوی غایب نمایش است، در روایت‌های غالب، از روایت فرادست تا روایت نمایشنامه‌نویس و حتی در اجرای این نمایش که بازیگر مرد به‌جای او روی صحنه قرار می‌گیرد. در این انتخاب شاید بشود ردی از تئاتر برشت را نیز دنبال کرد، فرآیند بیگانه‌سازی، البته در فرم و شکلی متفاوت. بیگانه‌سازی یا همان فاصله‌گذاری میان موضوع و اثر یا حتی بازیگر. در «وآنک انسان»، این فاصله‌گذاری از طریق فرمِ گزارش اتفاق می‌افتد. یک مرد نقش یک زن را بازی می‌کند، پس با نقش فاصله می‌گیرد. و در این فاصله‌گذاری مخاطب فعال شده و خطاب می‌شود. یا راوی بخشی از تاریخ را گزارش می‌کند اما با این تاریخی‌کردن از وضعیت فاصله نمی‌گیرد بلکه متن، با تمام تلخی‌اش از امکان‌پذیری می‌گوید، زیرا به‌رغم سرنوشتی که بر هنرمند رفته است و می‌رود و ناممکنی نوشتن که با پاره‌پاره شدن نوشته‌ها القا می‌شود، ما اکنون با یک «متن» مواجهیم. با امکان‌پذیری خلق متن. اینجا، در متن «وآنک انسان» قرار نیست رویدادهای تاریخ آن‌گونه که واقعا بوده‌اند، شناخته شوند و جای خود را در پیوستار تاریخ بیایند. از این‌رو در متن حتی با میرهولد‌های متفاوتی مواجهیم. «میرهولد در لباس گشاد تمرین و با اون پوتین‌های نمدی، مردی با زیبایی خیره‌کننده یک غول، مردی با تصورات یک جادوگر، در مرکز صحنه ایستاده بود... زیبا بود میرهولد، با چشم‌های مانند عقاب، با اون بینی خمیده‌ی منحصربه‌فرد، با اون صدای سحرانگیز و کلماتی که مانند مه رویایی و شاعرانه بود.» میرهولد تا بخش‌های آخر با تعابیری از این‌دست غول، جادوگر، منحصربه‌فرد، نابغه خوانده می‌شود. اما نینا در آخر تصویر میرهولد را به کلی در هم می‌ریزد: «... میرهولد، بزرگ، شکوهمند، غول، جادوگر. اما میرهولد زشت بود. من به شما می‌گم که میرهولد زشت بود و چهره‌ای ابلهانه داشت؛ گوشت‌های صورتش افتاده و پلک‌های زیرِ چشمش از شدت می‌خوارگی پف‌آلود بود؛ مدام بوی ترشیده‌ی عرق می‌داد؛ دماغی خمیده و بدترکیب داشت؛ چشم‌هاش به دریدگی چشم‌های عقاب بود، غروری غیرقابل‌تحمل داشت؛ ترسو بود و شما نمی‌دونید که تا چه حد ترسو بود.» متن گزارش یا روایتی روزشمار از وقایع تاریخی آن دوران هم نیست. نینا خطاب به نویسنده متن می‌گوید: «بله آقای عزیز، حق با شماست. حالا که فکر می‌کنم به‌خوبی درک می‌کنم که اینها همه قطعاتی از چیزی بزرگ‌تر هستن... شما حتا تاریخ ما رو هم به درستی نمی‌دونید و متوجه نیستید که مایاکوفسکی در آوریل مُرد و سالروز شورش پوتمکین در ژوئن بود، یعنی دو ماه بعد، شما حتا زحمت نکشیدید به کتاب‌ها مراجعه کنید.» با تمام این‌ نشانه‌ها اما در اولین برخورد، متن گوشه‌ای از تاریخ را روایت می‌کند که هنر و سیاست بیش از هر دورانی بر هم منطبق شده است، دورانی که هنر با ایده مونتاژ گره می‌خورد، ایده‌ای که نه یک فرم، بلکه به‌عنوان اصل اساسی در هنر دوران‌اش بروز می‌کند. دورانی که «هنرِ انقلابی مونتاژ است و نسبت مونتاژ با هنر هم همان نسبت انقلاب با سیاست است.» و از این‌رو نمایش به روایتی از هنر سیاسی بدل می‌شود. اما «وآنک انسان» از این خوانش تاریخی فراتر می‌رود. آنجا که نویسنده متن را به صحنه احضار می‌کند و متن را از روایت گذشته‌ای سیاسی، روایت شکست بیرون می‌کشد. میرهولد بزرگ تنها به دلیل اینکه حاضر به قبول نظریه‌ای نبود که به عقیده او عقیم بود بی‌محاکمه تیرباران می‌شود، مایاکوفسکی خودکشی می‌کند، نینا و دیگران هم جز در چهره تصفیه‌شده، اعدامی، مهاجر تبعیدی، گوشه‌گیر و افسرده، بیمار روانی یا خبرچین باز نمی‌گردند. اما حضور نویسنده این ماجرا را دگرگون می‌کند. نویسنده از ناممکنی نوشتن می‌گوید او تمام نوشته‌های سالیان‌اش را پاره می‌کند و آخرین نوشته را همین نمایش را که به‌نوعی روایت قدرتی است که بر هنرمند، بر بدن هنرمند اعمال شده و ژست واق‌واق سگ را به او تحمیل کرده است. با این همه اما تاکید بر متن خود عنصری رهایی‌بخش است، که متن را از ایستایی، یا بسته‌گی در خود، رها می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.