|

خنیاگران غمگین

احمد طالبی‌نژاد

این‌روز‌ها در گوشه و کنار تهران و برخی شهر‌های بزرگ، حضور نوازندگان خیابانی به نحو چشمگیری دیده می‌شود. این البته پدیده تازه‌ای نیست و سابقه‌ای طولانی دارد. بگذریم که طبق اسناد و مدارک در دوران پیش از اسلام، گروه نوازندگان در پایتخت ایران، هر روز و به مناسبت‌های گوناگون موظف به اجرای موسیقی در کوی و برزن بوده‌اند. اما نوازندگان خیابانی به گونه‌ای که امروزه شاهدش هستیم، از پدیده‌های شهرنشینی‌اند. اغلب اینان مهاجرینی هستند که از روستا‌ها و شهر‌های کوچک به امید یافتن کار به تهران و دیگر شهر‌های بزرگ آمده‌اند و می‌آیند و چون سرمایه‌ای ندارند، از حرفه‌هایی از این دست سر درمی‌آورند. کار آنها در بهترین شکلش، نوعی تکدی‌گری است. ساز اصلی این نوازندگان، از دوره قاجار به بعد، آکاردئون، داریه و تنبک، و گه‌گاه ویولن بوده است. البته بسته به فصل، گاهی سروکله نوازندگان محلی که اصطلاحا آنان را «تشمال» می‌گویند نیز در کوی‌وبرزن پیدا می‌شود. شاید اصطلاح موسیقی کوچه‌بازاری، از همین ماجرا ریشه گرفته باشد. اما در سال‌های اخیر، نسل تازه‌ای از نوازندگان به خیابان‌ها آمده و باعث تحولی در این حرفه غیررسمی شده‌اند. جوانانی که اغلب نوازنده ساز‌های غربی و کلاسیک ایرانی ازجمله سه‌تار، سنتور، تنبور و... هستند و هنگام غروب، گوش رهگذران را به نواهایی که از ساز‌های‌شان مترنم می‌شود، جلب می‌کنند. در برخورد گه‌گاهی با این هنرمندان، متوجه نکات جالبی شده‌ام. اخیرا با یکی از نوازندگان گیتار کلاسیک که هنگام غروب در محل ما، حضور می‌یابد و بساط می‌گستراند، گپ‌وگفتی داشتم. او که فارغ‌التحصیل رشته نوازندگی ساز‌های غربی از یکی از دانشگاه‌های غیرانتفاعی است، علاوه بر نوازندگی گه‌گاهی در ارکستر‌های زیرزمینی، برای کسب درآمد و گذران زندگی، ناچار به نوازندگی در خیابان نیز شده است. او این کار را نه‌تنها عیب نمی‌داند بلکه کارش را دوست دارد و از اینکه با مردمان عادی سروکار دارد که به قول خودش با ریختن یک سکه ناقابل، او را تشویق می‌کنند، خوشحال نیز هست و اشاره می‌کند که در کشور‌های خارجی، اغلب درس‌خوانده‌های موسیقی، در خیابان و راهروهای مترو بساط می‌کنند و حرفه‌شان به رسمیت هم شناخته می‌شود. اما در ایران، هنوز باید هنگام نوازندگی، یک نگاهشان هم به اطراف باشد تا نکند ماموران سد معبر بریزند سرشان و آلات و ابزارشان را ببرند. این جوان، به قول خودش در تدارک انتشار آلبوم نیز هست و اقدامات اولیه را نیز انجام داده است. او که از نوازندگان متکدی به شدت دلخور است، می‌گوید: «آنها آبروی موسیقی را برده‌اند. مثلا این یکی را ببین (اشاره می‌کند به مردی سی‌وهفت، هشت‌ساله که به شکل بد و ناشیانه‌ای آکار دئون می‌نوازد و زبانش دایم در حال التماس به رهگذران است) خب این بابا به‌جای اینکه برود لااقل نواختن را خوب یاد بگیرد، صدای ناهنجاری از سازش درمی‌آورد و همه‌اش التماس می‌کند. او درآمدش خیلی بیش از من و امثال من است که درس‌خوانده موسیقی هستیم. من برای موسیقی چندفیلم هم نوازندگی کرده‌ام ولی مردم ما را هم به چشم گدا، نگاه می‌کنند.» این جوان به آینده هنری خود امید چندانی ندارد و افسوس می‌خورد چرا چهارسال از بهترین سال‌های عمرش را صرف هنری کرده که هنوز تکلیفش در عرصه فرهنگ‌وهنر روشن نیست. تلویزیون، هنوز هم از نمایش ساز پرهیز می‌کند، کلاس‌های آموزش موسیقی در برخی مراکز فرهنگی تعطیل شده‌اند و این در حالی است که سیل مشتاقان موسیقی، روزبه‌روز بیشتر می‌شود. هرسال از مراکز آکادمیک و آزاد موسیقی، عده زیادی فارغ‌التحصیل می‌شوند و چون بازار مناسبی برای کار ندارند؛ یا مایوس می‌شوند و به حرفه دیگری روی می‌آورند یا اگر وسع‌شان برسد، ترک وطن می‌کنند و به امید ادامه آموزش یا پیداکردن کار از ایران خارج می‌شوند. جوان مورداشاره می‌گوید که چندتایی از دوستانش، به ترکیه رفته‌اند و آنجا مشغول کارند. چون در آن کشور صد‌ها ارکستر فعال، شب‌وروز در کار تولید موسیقی برای رادیو و تلویزیونند. به‌هرحال روندی که آغاز شده، قطعا در درازمدت باعث تحولی در سلیقه مردم، به ویژه رهگذرانی که هزاران بار «سلطان قلب‌ها» را با نوای بد آکاردئون و صدای گوش‌خراش برخی از این خوانندگان دوره‌گرد شنیده‌اند، ایجاد خواهد کرد. بد نیست؛ گاهی برای تشویق هم که شده، لحظاتی در کنار این هنرمندان کم‌توقع بایستیم و به سازشان گوش دهیم و اگر دلمان خواست، سکه‌ای یا اسکناسی هم اهدای‌شان کنیم؛ جای دوری نمی‌رود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.