|

تداوم بحران عراق، دلایل و پیامد‌ها

داود احمدزاده . کار‌شناس خاورمیانه

جنگ و گریز ارتش و نیرو‌های مردمی عراق با گروه تروریستی داعش و بازماندگان رژیم بعثی صدام در شهرهای موصل، تکریت، فلوجه و الانبار همچنان ادامه دارد. این در حالی است که اخبار ضدونقیض از کشته یا زخمی‌شدن سرکرده این گروه و خلیفه خوانده مسلمین جهان (ابوبکر البغدادی) در برخی از رسانه‌ها شنیده می‌شود، ولی گویا گروه‌های تکفیری و تروریستی علاوه بر عراق و سوریه به فکر گسترش قلمرو و دست‎اندازی به سرزمین‌های همسایه عراق از جمله اردن و حتی عربستان سعودی یگانه پشتیبان و حامی خویش هستند. زنگ خطر و گسترش تهدیدهای امنیت منطقه‌ای به صدا درآمده است. آماده‌باش نیروهای امنیتی اردنی و عربستانی در مرزهای مشترک با عراق و تکاپوی نظامی آمریکا، گویای جدی‌شدن تهدیدهای داعش است. سوالی که مطرح است اینکه چطور یک گروه تروریستی می‌تواند در مدت زمان کوتاه با اشغال مناطق عمده‌ای ازشمال عراق نوک حملات خویش را به کشورهای همسایه عراق متمرکز کند؟ بی‌شک دلیل رشد جریان‎های افراطی تکفیری در عراق پس از خروج نظامیان آمریکایی ناشی از عدم الگوی مشترکی از همکاری بین اقوام مختلف عراق و تشدید تضادهای فرقه‌ای و مذهبی بوده است به‌طوری‌که اقلیت منتفد به‌دلیل ازدست‌دادن موقعیت ممتاز و قدرت فایقه تبدیل به اپوزیسیون بالفعل برای دولت شدند. در این میان فضای هرج‌ومرج در نبود اقتدار مرکزی دولت باعث شد برخی از کشورهای عربی که خود را بازنده تحولات عراق می‌دانستند با حمایت از گروه‌های افراطی و حتی گسیل گروه‌های تروریستی از دیگر کشور‌ها شرایط جدیدی را برای گسترش تنش وخشونت فراهم کنند. متاسفانه برخی از اشتباهات دولت نوری المالکی نه‌تنها باعث رویگردانی سنی‌ها از دولت او شد، بلکه سیاست‌های تمامیت‌خواهانه و حذفی در میان جریانات مختلف شیعی بر ناتوانی دولتش افزود. به‌طوری که انتظار می‌رفت کرد‌ها در کنار دولت با حملات داعش مقابله کنند ولی برخی از زوایای پنهان بحران حاکی است که کرد‌ها در یک تفاهم قبلی توانستند با تصرف کرکوک ساز جدایی‌طلبی را از دولت مرکزی بنوازند. به‌نظر می‌رسد داعش از عدم درگیری در جبهه کردستان عراق ‌‌نهایت استفاده را می‎کند و استراتژی داعش تسلط بر مناطق سنی‌نشین و حرکت از کریدور سوریه به بغداد است. همچنین استفاده از فریب و گسیل نیروهای نفوذ به مناطق استراتژیک و مهم شیوه‌های قدرت‎یابی طالبان افغانستان را تداعی می‌کند. پس از گذشت زمان به‌دلیل رقابت‌های منطقه‌ای و بروز اختلاف میان ایران و عربستان در موضوعاتی نظیر امنیت خلیج‌فارس، این گروه‌های تکفیری تحت حمایت کامل عربستان قرار گرفتند. این گروه به عضو‌گیری از تکفیری‌های جهادی از کشورهای عربی و چچنی و حتی اروپایی پرداخته و با انحصارگرایی دینی تمام گروه‌های مسلمان را کافر می‌داند. اکنون به نظر می‎رسد سرایت بحران عراق در صورت تداوم روند موجود و عدم قاطعیت در برخورد با عناصر افراطی و تکفیری می‌تواند به بحران فراگیری منطقه‌ای بدل شود. در این میان شنیده‌شدن تز شوم تجزیه عراق به سه بخش شیعه و سنی‌نشین و کردنشین از سوی محافل اسراییلی و حتی همنوایی ترکیه با این صدا نشانگر برخی کج‌فهمی‌هاست با توجه به حضور اقلیت‌های کردنشین در منطقه و نیروهای گریز از مرکز جغرافیایی سیاسی منطقه با تغییرات جدی روبه‌رو خواهد شد. درست است که به دلایل مختلف بخش‌هایی از اقلیت سنی کرد عراق اطمینان خود را به دولت مرکزی از دست داد و تنش‌زدایی و وحدت‌آفرینی در میان اقوام مختلف شاید سخت به نظر می‌رسد؛ با این وجود مکانیسم موجود در افکندن بذر تشویش اختلاف و ترغیب به جدایی و تجزیه سم مهلکی است که می‌تواند منطقه را با آشوب جنگ‌های فرقه‌ای و مذهبی روبه‌رو کند. برای گریز از وضعیت مبهم خطرناک عراق و کنترل بحران لازم است، برخی از کشورهای منطقه و آمریکا فرا‌تر از نگاه سیاسی به رخداد موجود نقش حیاتی در صلح و برقراری آرامش داشته باشند. تضمین امنیت عراق و یکپارچگی آن منوط به این است که جامعه بین‌الملل با احساس مسوولیت تاریخی خود سازوکار جدیدی را برای تقسیم قدرت مساوی میان گروه‌های مختلف سیاسی عراق تدارک ببینند. برخی از افراطیون تلاش دارند بحران عراق را به جنگی تمام‌عیار بین شیعی و سنی تبدیل کنند و هرگونه اقدام ایران در حمایت از دولت نوری المالکی را مصداق علنی این شبهه قلمداد می‌کنند، لذا سیاست عاقلانه ایران در عدم ورود به بحران عراق باید ادامه داشته باشد، البته نقش مرجعیت در ایجاد وحدت ملی و ممانعت از شکاف سیاسی و اجتماعی در عراق ستودنی است. در صورت همگرایی میان کشور‌های منطقه و آمریکا برای حل‌وفصل بحران از طرق سیاسی می‌توان به آینده امیدوار بود. دولت جدید عراق نباید تبدیل به کشور متخاصم برای همسایگانش شود اما شرط اصلی آن است خطر نیروهای تکفیری تحت عنوان داعش در گام اول باید از بین برود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.