|

بحران امروز عراق میراث دیکتاتور

محمدعلی سبحانی .سفیر سابق ایران در لبنان و اردن

تحولات امروز عراق جدا از آنچه در منطقه و کشورهای دیگر جریان دارد، نیست. از سوی دیگر کشورها نتیجه رفتار خود را تجربه می‌کنند. یعنی اگر سوریه شرایطش به گونه‌ای است که انتخابات مشکلی از مشکلات این کشور را حل نکرده و اگر دموکراسی نوپای عراق دچار مشکلاتی شده و این توقع برای بسیاری به وجود آمده که احتمالا در آینده‎ای نه‌چندان دور شاهد اتفاقات ناگواری چون تجزیه این کشور خواهند بود، همگی به رفتار سیاستمداران این کشورها بازمی‌گردد؛ البته روشی که کشورهای ذی‎نفوذ در برخورد با مسایل در پیش می‎گیرند. در خاورمیانه گفتمان مردمسالاری و توسعه‎طلبی در چند سال گذشته نمود عینی و روشنی داشته ولی متاسفانه برخی دولت‎های ذی‎نفوذ منطقه‎ای با این مساله به‌گونه‎ای رفتار کردند که نتیجه‎اش این شد که گفتمان دموکراسی جای خود را به گفتمان فرقه‌ای داد. در این میان مهم‌ترین نقدی که به نوری مالکی، نخست‎وزیر عراق، وارد بوده این است که نگاه حزبی خود را دنبال کرده و به مسایلی که ساکنان مرکز و شمال عراق را در مقابل حاکمیت مرکزی قرار داده، توجهی نکرد. مالکی با توجه به دوران نسبتا طولانی نخست‌وزیری خود و حمایت‌های گسترده داخلی و خارجی در طول زمامداری‌اش، در ایجاد وحدت و تفاهم ملی در جامعه عراق موفق نبود. همین نارضایتی‌های گسترده بود که باعث شد تا تروریست‎های جهادی به این سرعت پیشروی کنند؛ این سرعت پیشروی برای هیچ‌کس پذیرفتنی نبود. تکفیری‌های داعش با استفاده از نارضایتی‎ها از دولت مرکزی و همچنین خلأ‌های اجتماعی و امنیتی به سرعت پیشروی کرد. با این حال نمی‎توان تمام مسوولیت آنچه امروز در عراق شاهد هستیم را بر دوش نوری المالکی بگذاریم. تمام تحولات عراق ریشه‎ در بی‎توجهی مالکی به خواست‌های گروه‎های سیاسی دیگر ندارد. باید گفت گذشته از انتقادهای جدی که به نخست‎وزیر عراق وارد است، بخشی از اختلافات امروز عراق بازمانده دوران دیکتاتوری در این کشور است. عراق مدت طولانی حکومتی دیکتاتوری داشت و فرصتی برای تجربه دموکراسی نداشته است. امروز که عراق با دموکراسی و آزادی نسبی روبه‌رو شده اختلاف‌ها و تضادها بالا گرفته و خلأ گفتمان سیاسی باعث شده که این تضادها بر منافع ملی رحجان داده شده و هر حزب و گروهی منافع خود را بر منافع ملی عراق مقدم بداند. به همین دلیل چندان منطقی نیست که تمام مشکلات امروز عراق را به مسایل ساختاری و توطئه خارجی نسبت دهیم. در عراق اگر مبنای حرکت سیاستمداران همان چیزی باشد که آیت‌الله‌سیستانی مطرح کرد یعنی تشکیل دولت وحدت ملی، می‌تواند یک بازگشت به دموکراسی وحدت و در عین حال رعایت موازی یک قدرت با حضور تمام گروه‎ها و اقلیت و اکثریت قومی، سیاسی و مذهبی باشد. اگر این سیاست و روش سیاسی در 12سال گذشته رعایت شده و گفتمانی مبتنی بر تفاهم سیاسی در کشور شکل گرفته بود ،این تفاهم مانع از گسترش گفتمان فرقه‎گرایی می‌شد که امروز متاسفانه در عراق شاهد آن هستیم. به نظر می‎رسد آیت‎الله سیستانی نیز از این زاویه به مساله نگاه کرده و خواستار تشکیل دولت وحدت ملی شده است. به‌ویژه اینکه هیچ ضمانتی نیست که اگر مالکی بدون توافق سیاسی گروه‎ها تنها با استفاده از اهرم زور از صحنه سیاسی عراق کنار برود شرایط به گذشته بازگردد و عراق روی آرامش را ببیند. عراقی‌ها از هر طیف و گروه سیاسی باید بر سر میز مذاکره بنشینند و درباره آینده عراق و دولت آینده با یکدیگر به تفاهم برسند. از سوی دیگر، نباید فراموش کنیم که مقدمه تمام تحولات عراق در این یک دهه، اشغال و حضور نظامی آمریکا در این کشور بوده است. اگرچه برخی کارشناسان شرایط امروز عراق را محصول توطئه‎های خارجی به‌ویژه آمریکا می‎دانند، اما تصور مردم عراق و منطقه این بود که اشغال آمریکا سرانجام روزی پایان یابد. آمریکا عراق را ترک کرد اما خروج نیروهایی که با زور اسلحه دیکتاتوری را در این کشور سرنگون کرده بودند خود تبعات سنگینی برای عراق داشت. آمریکایی‎ها تمایل دارند که بگویند در عراق به موفقیت دست یافته‎اند. بنابراین طبیعی است که بخواهند شرایط از هرج‌ومرج خارج شود. عملکرد چند ماه گذشته واشنگتن کاملا به سیاست‌های باراک اوباما بازمی‎گردد. اوباما می‌خواهد انتقال قدرت در این کشور هرچه سریع‌تر انجام شود، هزینه‎های این جنگ برای آمریکا کاهش پیدا کند و پرونده جنگ عراق برای همیشه بسته شود. در این میان می‌توان از توان و نفوذ ایران و آمریکا در جهت وحدت مردم عراق بهره گرفت. در مجموع اینکه نباید خیلی از پنجره توطئه خارجی به مسایل عراق نگاه کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.