|

توسعه دیدگاه طایفه‌ای در دیپلماسی

نصرت‌الله تاجیک . کارشناس روابط بین‌الملل

اوضاع متشنجی در دوروبر ایران و در تمامی چهار طرف مرزهای کشور جریان دارد و به نظر می‌رسد تمامی این چهار منطقه شمال، جنوب، غرب و شرق آبستن حوادثی است که در صورت صحت این نظریه و تحقق، روی امنیت ملی ما تاثیر خواهد گذاشت. اما به نظر می‌رسد اولویت تحولات در غرب و سپس شرق کشور باشد. در شرق در افغانستان و پاکستان و در مرحله بعدی در هند تحولات قومی- مذهبی روز به روز پررنگ‌تر شده و در تحولات، وزن بیشتری پیدا می‌کند که بررسی زمینه‌ها و عوامل تشدید‌کننده آن و طراحی نحوه رویارویی با چنین تحولات و عواقب آن از مهم‌ترین وظایف دستگاه سیاست خارجی است که فقط باید در پرتو برنامه‌ریزی راهبردی با آن روبه‌رو شد. اما در غرب کشور، هم در عراق و هم در ترکیه این تحولات ملموس‌تر و احتمالا شاهد تحولاتی در آینده نه چندان دور باشیم. به‌دلیل ویژگی‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، مذهبی، تاریخی و جغرافیایی منحصر به فرد عراق، شبیه‌سازی مسایل یا بحران این کشور با هر کشور دیگر درست نیست. بحران عراق و سوریه خود فی‌نفسه از جهت سیاسی به هم پیوسته است و فعالیت و تحرکات تکفیری‌های داعش نیز به دلیل انگیزه‌های عقیدتی و اهداف سرزمینی در دو کشور این وضعیت را تشدید کرده است. در یک تحلیل کلی به نظر می‌رسد قانون ظروف مرتبطه در مورد سوریه و عراق حاکم است و می‌تواند نتیجه عدم مصالحه در قضیه سوریه، وقوع چنین تحرکاتی در عراق باشد. در حالی‌که در دیدگاه راهبردی باید به گونه‌ای عمل می‌شد که داعش همچنان در سوریه سرگرم می‌شد تا پتانسیل و نیرویش در آن کشور مستحیل می‌شد. البته به نظر می‌رسد غرب به عواقب چنین دیدگاهی واقف است و با فراهم‌کردن شرایطی، نیروی باقیمانده داعش را به سمت عراق هدایت کرد. به‌هر صورت تحولات عراق، راه‌حل جامع می‌خواهد که به‌خوبی و به‌طور همه‌جانبه کارشناسی‌شده و چکش‌خورده باشد. در پرتو چنین دیدگاهی، راه‌حل سیاسی محتوایی در صحنه عملیاتی باید با در نظر گرفتن منافع منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای کشورها باشد و از تک‌روی پرهیز کرد تا اوضاع عراق سامان یابد. متاسفانه ساختار سیاسی و جغرافیای سیاسی عراق و سوریه توسط آمریکایی‌ها به‌هم‌ خورده است. فرانسه که از این منطقه به دلیل سوابق استعماری شناخت بیشتر و بهتری دارد از ابتدای دخالت این‌چنینی آمریکا معتقد بود که اهداف، نحوه عمل و دخالت آمریکایی‌ها منطقه را پیچیده‌تر می‌کند ولی خود نیز همچون انگلیسی‌ها در این روند دنباله‌رو آمریکا شدند و هیزم‌بیار معرکه. نیاز به سناریونویسی برای تحولات عراق ایجاب می‌کند که عوامل و عناصر متعددی نظیر حضور و فعالیت رژیم صهیونیستی در میان اکراد و استان‌های عراق نظیر فعالیت‌هایش در نینوا، فعالیت‌های تدارکات و پشتیبانی ترکیه، تامین مالی و نیروی انسانی قطر و عربستان سعودی و تلاش‌های اطلاعاتی و سازماندهی به نفع تکفیری‌های داعش از سوی آمریکا، انگلیس و فرانسه در نظر گرفته شود. در این سناریوها باید به دقت به این سوال پاسخ داد که آیا آمریکایی‌ها به‌دنبال تجزیه عراق هستند، یا تصحیح و تغییر ستاد حکومت؟ شواهد نشان می‌دهد آمریکایی‌ها از سال 2003 در حمله به عراق به‌دنبال تغییرات وسیع و همه‌جانبه نه تنها در عراق بلکه در خاورمیانه بودند و این فرصت نیز در پرتو مدیریت روند بهار عربی برای آنان فراهم شده است. به‌طور مثال در تحولات جدید در کردستان عراق و حرکت‌های گروه تروریستی داعش، اکراد به سمت اهل سنت عراق در حال چرخش هستند و با تمسک به این واقعیت تاریخ گذشته که در تاریخ عراق شیعیان هیچ‌وقت حاکم نبوده‌اند، درصدد نفی نقش سیاسی شیعیان در عراق شوند. در حالی‌که بدون ورود و افتادن در ورطه اختلافات طائفه‌ای باید این واقعیت را پذیرفت که معادلات توازن قدرت در منطقه و جهان عوض شده و الزامی برای تداوم واقعیات و گزاره‌های تاریخی گذشته نبوده و معلوم نیست چنین دیدگاه‌های ضد شیعی در آینده بتواند مصداق داشته باشد همان‌گونه که معلوم نیست وضعیت پهنه‌بندی مرزهای جغرافیایی کنونی منطقه، تداوم داشته باشد. زیستگاه و محل تنفس تکفیری‌های داعش شکاف بین دیدگاه‌ها و منافع داخلی و خارجی ایران، سعودی و ترکیه است که رژیم صهیونیستی بیشترین سهم را در فراهم‌کردن زمینه‌ها و بهره‌برداری از میوه‌های آن دارد. باید این واقعیت را پذیرفت که علاوه بر نقش‌آفرینی قدرت‌های خارجی زیربنای این بحران‌های منطقه‌ای نگاه طائفه‌ای است که در کشورهای منطقه وجود دارد که هم کشورهای برهم‌زننده نظم موجود درصدد بهره‌برداری از آن هستند و هم کشورهای غربی درصدد تشدید آن. بنابراین یکی از مهم‌ترین موضوعات مطالعاتی کنونی و همچنین مورد توجه دستگاه سیاست خارجی کشور بررسی این بحران‌ها در پرتو نگاه به گرایش‌های طایفه‌گرایانه در سیاست خارجی کشورهای منطقه است. زیرا در تداوم این راهبرد باید به بررسی سناریوهای کشورهای واحد یا تجزیه‌شده پرداخت و اینکه آیا کشورهای متحد نیاز به توافق منطقه‌ای دارند یا تجزیه کشورها هم نیاز به اجماع یا توافق منطقه‌ای و بین‌المللی علاوه بر توافق داخلی و ملی دارند؟ به عبارت دیگر آیا مساله تجزیه یا عدم تجزیه کشورهای خاورمیانه یک امر ملی است یا فراملی؟ دخالت‌های زیاد غرب در کشورهای خاورمیانه نشان از آن دارد که آنها پیش از پاسخ به این سوالات به امنیت رژیم صهیونیستی می‌اندیشند که یکی از مهم‌ترین نشانه‌های بارز دخیل‌کردن اندیشه‌های قومی و طایفه‌ای در سیاست خارجی و روابط بین‌الملل است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.