|

شرکت‌های «دانش‌بنیان» و چالش‌های پیش‌رو

فکر 95 سال بعد ایران باشیم

مهدی زارع . دانشیار پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله

1- از ابتدای سال‌جاری، گفت‌وگوهای فراوانی در جهت توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان از سوی دولت و رسانه‌ها آغاز شد و همین آغاز گفت‌وگوی گسترده در باب این شرکت‌ها را باید به فال نیک گرفت. 2- در ماده اول «قانون حمایت از شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات» که در تاریخ 27دی‌ 1389 تصویب آن در مجلس از سوی رییس مجلس شورای اسلامی به رییس‌جمهور وقت اعلام شد، آمده است: «ماده1. شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان شرکت یا موسسه خصوصی یا تعاونی است که به منظور هم‌افزایی علم و ثروت، توسعه اقتصاد دانش‌محور، تحقق اهداف علمی و اقتصادی (شامل گسترش و کاربرد اختراع و نوآوری) و تجاری‌سازی نتایج تحقیق و توسعه (شامل طراحی و تولید کالا و خدمات) در حوزه فناوری‌های برتر و با ارزش افزوده فراوان به‌ویژه در تولید نرم‌افزارهای مربوط تشکیل می‌شود.» 3- حدود دو سال بعد از این تاریخ (!) آیین‌نامه اجرایی این قانون ابلاغ شد: «هیات وزیران در جلسه مورخ 21/8/1391 بنا بر پیشنهاد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و شورایعالی علوم، تحقیقات و فناوری و به استناد ماده. قانون حمایت از شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات - مصوب 1389- را... تصویب کرد.» 4- به این ترتیب می‌توان دریافت قانونی که در سال 1389 مصوب شده است، تا حدود دوسال بعد آیین‌نامه اجرایی نداشته و عملا قابل اجرا نبوده است! این فرآیند کند بوروکراسی و گردش کار (آن هم در مساله‌ای که به باور نگارنده، آینده تولید و اقتصاد در ایران در گرو آن است، یعنی اقتصاد دانش‌بنیان) نمایانگر میزان جدیت موضوع از سوی افراد مختلف در حوزه قانونگذاری و اجرا در عملیاتی‌کردن این فرآیند مهم دارد. 5- نگاه حاکمیت و جامعه در تمامی 200سال گذشته (که پایه شکل‌گیری ایران امروز بیشتر متاثر از آن است)، تا امروز، نگاهی محصول‌گرا و نتیجه‌گرا به علم و فناوری است، به‌نحوی که بیشتر دنبال حاصل علم (محصولات آماده فناورانه) بوده‌ایم و بسیار کم به تولید علم توجه شده است. به دانشمندان و صنعتگرانی که به تلاش در این زمینه علاقه‌مند بوده‌اند، فرصت چندانی داده نشده است و عمدتا حوصله و گوش شنوایی برای شنیدن صدای این گروه مولد از جامعه ایران وجود نداشته است. اقتصاد دانش‌بنیان و تجاری‌سازی علم و فناوری در ایران، موقعی می‌تواند به‌عنوان یک فرآیند نهادینه شود که به این موضوع به‌عنوان زیرساخت و شکل‌دهنده آینده کشور باور داشته باشیم. 6- در پنجم‌خرداد ١٢٨٧ (نزدیک به ١٠٦سال قبل)، مته حفاری شرکت انگلیسی دارسی، در مسجدسلیمان در استان خوزستان به نفت رسید و با فوران نفت از چاه شماره‌یک، ایران نیز به جمع سرزمین‌های با منابع شناخته‌شده نفت پیوست و این موضوع نه به دلیل علاقه یا کنجکاوی دولت مرکزی ایران، بلکه به دلیل جست‌وجوی انگلستان به دنبال منابع جدید در مستعمرات یا سرزمین‌های تحت سلطه یا نفوذ بریتانیا در اوایل سده بیستم بود، طرفه آنکه در همان زمان، دولت «محمدعلی‌شاه» مستبد در کشاکش نبرد با مشروطه‌خواهان بود! (به توپ‌بستن مجلس توسط لیاخوف روسی در دوم‌تیر ١٢٨٧ و 28 روز بعد از فوران نفت از چاه شماره‌یک در مسجدسلیمان رخ داد!) دولت مرکزی (اگر آن‌چیزی را که به‌عنوان حکومت در آن هنگام وجود داشت، اصلا بتوان دولت مرکزی نامید!) به هیچ‌عنوان و تا سال‌ها بعد، در جریان کار و فرآیند اکتشاف، استخراج و تولید و صادرات نفت (و صنایع بالادستی و پایین‌دستی نفت) در ایران و جهان نبود. ایرانیان نه با این مقوله آشنا بودند و نه خبر داشتند که اصلا در کشورشان چه می‌گذرد. نه دانش و توانایی علمی و فنی مربوطه نزد ایرانیان وجود داشت و نه خبر. به نحوی که اطلاعات مختلف در آن زمان بعد از مدت‌ها منتشر می‌شد که بسیاری از این گزارش‌ها نیز از اسناد و گزارش‌های سفارتخانه‌های خارجی به دست می‌آمد. از زمین‌لرزه مخربی که حدود ٩ماه بعد از فوران نفت از چاه شماره‌یک در مسجدسلیمان و در سوم‌بهمن١٢٨٧ (٢٣ژانویه ١٩٠٩) با بزرگای 2/7 در دشت سیلاخور در لرستان، به ویرانی شهرهای دورود و بروجرد و روستاهای اطراف منجر شد و حداقل هشت‌هزارنفر در آن حادثه کشته شدند، دولت مرکزی تا حدود یک‌هفته بعد از آن خبر نداشت تا آنکه کنسول انگلیس که از آن نواحی در زمان مربوطه عبور کرد، گزارش داد این بخش از کشور در هفته قبل ویران شده است! 7- پایه اقتصاد دانش‌بنیان و توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان، بر نیاز به تولید و حوصله برای تلاش در این راستا استوار است. وقتی ماده خام و پرسود و نقدی مانند نفت که قابل استخراج و فروش است، به آسانی در دسترس است و می‌توان آن را با ارز خارجی عوض کرد و با آن ارز هرچه که می‌خواهیم وارد کنیم، حوصله‌ای برای تلاش و تولید باقی نمی‌ماند. از حدود هزارمیلیارددلار درآمد نفتی طی یکصدو‌شش‌سال گذشته، حدود 700میلیارد آن در حدود هشت‌سال گذشته در دسترس دولت ایران بوده، ولی سواد و توان و عزم استفاده درست از این ثروت خدادادی نزد تصمیم‌گیران ما وجود نداشته است. 8- دستورالعمل‌های ارتقای استادان و اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها همچنان بر پایه تولید و انتشار مقاله (به‌ویژه و صرفا مقاله نمایه‌شده ISI) تنظیم شده و هیات‌های ممیزه همچنان صرفا و با تاکید خاص بر این نوع تولید علمی، به پرونده‌های اعضای هیات علمی (به عنوان مواد وتویی برای تصمیم‌گیری در مورد تبدیل وضعیت اعضای هیات علمی) می‌نگرند و داوری می‌کنند، هرچند مسوولان عالی‌رتبه کشور همیشه بر اهمیت توسعه اقتصاد دانش‌بنیان تاکید کرده‌اند. اعضای هیات علمی که بخش مهمی از وقت خود را طی سال‌های گذشته صرف انجام پروژه‌های ارتباط با صنعت و توسعه فناوری کرده‌اند، ارتقا نمی‌یابند و برخی هم با همان درجه استادیاری بازنشسته می‌شوند. 9- مردم ایران به‌لحاظ فرهنگی و اجتماعی در معرض بمباران تبلیغاتی محصولات خارجی و مزیت و راحتی استفاده از این محصولات هستند و دستگاه‌ها و وسایل ارتباط‌جمعی نیز بر برتری و اهمیت هرچه از آن سوی آب آمده است، تاکید می‌کنند و خانواده‌ها نیز بچه‌ها را به امید پرواز و رفتن هرچه سریع‌تر به دنیای پیشرفته، بزرگ و آنها را به نظام‌های آموزشی به‌شدت رقابتی و المپیادی‌پرور! وارد می‌کنند و آنها که رفته‌اند و بستگانشان، همواره اطرافیان و نسل بعد را زیر رگباری از اخبار موفقیت‌های (واقعی و خیالی) از آنها که رفته‌اند، قرار می‌دهند و آن نخبگان که مانده‌اند همواره آنگونه پنداشته می‌شوند که یا «عرضه رفتن نداشته‌اند» یا «با عالم واقع کاری ندارند.» 10- عرصه اقتصاد در ایران به‌شدت سودگرا و تجاری است که نمادهای آن «بساز و بفروشی» و روال آن «تراکم‌فروشی در شهرداری‌های تهران و سایر شهرها» است! آموزش دانشجویان امروزه هرچه بیشتر بر پایه حفظیات و جست‌وجویی نمره و رتبه، ساماندهی شده است. قوانین کشور بر پایه روال موجود تنظیم شده و اجرای قوانین هم عمدتا با نگاه و تمایل به گذران وضع روزمره در کشور است. زندگی روزمره ما عمدتا مصرف‌گرا، غیرصرفه‌جو، با ترجیح به زندگی حتی‌الامکان راحت و با بهره‌گیری از سریع‌ترین و ارزان‌ترین وسیله (که تاجران به کشور وارد می‌کنند)، شکل می‌گیرد و ترجیحا این دولت است که باید امکانات را فراهم کند و هرچه فراهم شود حقی است که باید ستاند! به نحوی که حتی اگر کسی نیاز به یارانه هم نداشت، ترجیح می‌دهد که برای گرفتنش ثبت‌نام کند! 11- شرکت‌های دانش‌بنیان در کشور، بیشتر به صورت اسمی و نه در واقع، دانش‌بنیان هستند، با این‌همه دولت باید از این شرکت‌ها حمایت کند چرا که اگر حمایت نشوند، نمی‌توان انتظار داشت که بتوانند در عرصه رشد سازمانی خود موفق شوند. طی یک‌سال‌ونیم گذشته، به‌دلیل دشواری‌های اقتصادی که نیمه مهر91 به اوج رسید، بسیاری از این شرکت‌ها یا منحل یا غیرفعال شدند یا برای باقی‌ماندن، به فعالیت‌های اقتصادی از نوع تجارت یا ساخت‌وساز روی آورده‌اند، حتی در شرکت‌هایی که کار تخصصی‌شان نیز ربطی به تجارت یا ساخت‌وساز ندارد! «باراک اوباما» در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری خود در سال 2012 در ایالات‌متحده اعلام کرد شرکت‌های گوگل و فیس‌بوک و اپل نیز با وجودی که خصوصی هستند، اگر مورد حمایت دولت آمریکا (یعنی دولت خود او طی سال‌های 2012-2008) نبودند، نمی‌توانستند با این سرعت توسعه یابند و قدرتی جهانشمول بیابند. توسعه اقتصاد دانش‌بنیان، تحربیاتی جهانی دارد که بدون استفاده از آنها نمی‌توان این راه را به‌درستی طی کرد. 12- در کشورهای در حال توسعه مانند برزیل، شیلی، مالزی، ترکیه، تایلند و فیلیپین تجربیات مفید و موفقی در زمینه توسعه اقتصاد دانش‌بنیان طی سه‌دهه گذشته وجود دارد. مالزی در زمینه توسعه بر پایه توسعه و تولید فناوری در حدی موفق عمل کرد که روند مهاجرت نخبگان را معکوس کرده است. 13- سال 1391 آیین‌نامه اجرایی قانون حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان ابلاغ شد، در حالی که «حاج امین‌الضرب» 11سال بعد از فوران نفت از چاه شماره‌یک در مسجد سلیمان اولین نظام‌نامه صنفی توسعه اقتصاد صنعتی و تجاری ایران را در راس «اتحادیه تجار تهران» مصوب کرده بود. «حاج‌محمدحسین اصفهانی» صاحب کمپانی مشهور به امین‌الضرب (1311 - 1251هـ.ش.) از تجار معروف عصر ناصری و مظفری بود که در دوره قاجار برای مدتی مسوولیت ضرابخانه دولتی را برعهده داشت. «حاج امین‌الضرب» در شهرهای مهم اروپایی آن روزگار نمایندگی تجاری داشت و به این ترتیب با مناسبات تولید و تجارت در دنیال مدرن در سده نوزدهم آشنا بود. او ریاست اتحادیه تجار تهران را بعد از جنگ‌جهانی اول (1918 تا 1914م) برعهده گرفت. در 21 تیر 1298هـ.ش یک گردهمایی در منزل «حاجی‌محمدجعفر آقا تاجرخامنه» به منظور انتخاب اعضای عمومی اتحادیه تجار در دروازه قزوین، کوچه قوام در تهران برگزار شد. در 13آذر 1298هـ .ش. با حضور 16نفر از تجار، نظام‌نامه اساسی هیات اتحادیه تهران به ریاست «حاج‌محمدحسین امین‌الاضرب» به تصویب رسید و خط‌مشی کلی اتحادیه تعیین شد. تجار خواست‌ها و اهداف خود از ایجاد چنین تشکلی را در مفاد نظام‌نامه اتحادیه تجار مطرح کردند که احتمالا اولین نظام‌نامه صنفی در مورد توسعه اقتصاد صنعتی و تجارت در ایران مدرن است. این نظام‌نامه به شرح ذیل است: - توسعه و ترویج تجارت و صناعت و فلاحت - تاسیس شرکت‌های تجاری و صناعتی و فلاحتی - تاسیس مدارس تجاری و صناعتی و فلاحتی و تقاضای تکمیل و رفع نواقص آنها از مبادی عالیه - تقدیم پیشنهادات و لوایح قانونی راجع‌به اصلاحات امور تجاری و تنظیم دفاتر به مقامات مربوطه - اهتمام در پیشرفت قوانین مذهبی و تقاضای توسعه و صحت جریان امور معارف از مقامات مقتضیه - رفع اختلاف و مناقشات تجاری و غیره از بین اعضا 14- بیست‌ویکم تیر 1393 نودوپنجمین سالروز مصوب‌شدن چنین نظام‌نامه‌ای است. در آستانه ‌صدسالگی ایجاد فرآیند قانونی توسعه ایران، همچنان چالش‌های مهمی پیش‌روست. این چالش‌ها جدی است و باید در مورد آنها در فضای علمی و تخصصی ایران گفت‌وگو شود. به فکر 95سال بعد ایران باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.