|

مروری بر وضعیت پژوهش ‌و فناوری در کشور

مهم‌ترین چالش‌ها و مسایل آینده

صمد دهقان . دانشجوی کارشناسی‌ارشد مهندسی عمران- زلزله قائم‌مقام موسسه مقاوم‌سازی لرزه‌ای

1- دانش به عنوان یکی از نیروهای بسیار موثر در تحولات اقتصادی و اجتماعی به شمار می‌آید و یک کالای عمومی محسوب می‌شود، زیرا می‌توان دانش را بدون کاهش و استهلاک، با دیگران به اشتراک گذاشت. نکته‌ای که باید همواره در نظر داشت این است که برای دستیابی به اقتصاد دانش‌بنیان، فقط تولید اطلاعات و پرداختن به آموزش‌وپژوهش کافی نیست، بلکه نکته مهم به‌کارگیری آنها در اقتصاد و صنعت به صورت مستمر و پایدار است. به عبارت دیگر، کاربردی‌کردن دانش و استفاده‌ موثرتر از آن در گسترش ظرفیت‌ها و ارتقای درجه بهره‌برداری از منابع است که تحقق یک اقتصاد دانش‌بنیان را ممکن می‌کند و در این زمینه نقش شرکت‌های دانش‌بنیان قابل‌توجه است. 2- شرکت‌های دانش‌بنیان، به عنوان بنگاه‌های اقتصاد دانش‌بنیان، نقش محوری در ساختار این نوع اقتصاد ایفا می‌کنند. بر اساس ماده یک قانون حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، «شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان شرکت یا موسسه خصوصی یا تعاونی است که به منظور هم‌افزایی علم و ثروت، توسعه اقتصاد دانش‌محور، تحقق اهداف علمی و اقتصادی (شامل گسترش و کاربرد اختراع و نوآوری) و تجاری‌سازی نتایج تحقیق و توسعه (شامل طراحی و تولید کالا و خدمات) در حوزه فناوری‌های برتر و با ارزش افزوده فراوان، به‌ویژه در تولید نرم‌افزارهای مربوطه، تشکیل می‌شود.» 3- یکی از اساسی‌ترین پیش‌نیازهای اقتصاد دانش‌بنیان سرمایه انسانی خلاق، نوآور و دانشی است که با توجه به ترکیب جمعیتی کشور ایران و جمعیت بالای جوانان تحصیلکرده و نیروی انسانی به عنوان بزرگ‌ترین و باارزش‌ترین سرمایه کشور، باید مورد توجه قرار گیرد و به این‌ترتیب، با توانمندکردن و تشویق و زمینه‌سازی فعالیت آنان در قالب شرکت‌های دانش‌بنیان، کشور توان رویارویی با هرگونه تهدید و تحریم اقتصادی را خواهد داشت. حدود دوسوم فعالیت‌های تحقیق و توسعه در جهان در بخش صنعتی انجام می‌شود و شرکت‌های بزرگ عامل اصلی تحقیقات و فناوری در بخش صنعتی هستند. شرکت‌های دانش‌بنیان بودجه بسیار زیادتری نسبت به دیگر شرکت‌ها برای تحقیق و توسعه نیاز دارند، ولی متاسفانه در کشور سهم صنعت در تحقیق و توسعه ناچیز است و پژوهش و فناوری، دولتی است. در ساختار فعلی با وجود اینکه حجم تولیدات علمی با رشد بالایی در حال افزایش است، تولید علم کشور از متوسط تولید علم جهان بالاتر است، نسبت فارغ‌التحصیلان مهندسی به ازای هر میلیون‌نفر جمعیت از ژاپن بیشتر است، مراکز رشد و پارک‌های علم‌وفناوری، موسسات پژوهشی در حال فعالیت هستند، نمونه اولیه تعداد زیادی محصولات فناورانه در مراکز علمی‌ و مراکز رشد تولید می‌شوند، حمایت‌های متعددی از پژوهش از سوی مراکز دولتی مرتبط با علم‌وفناوری انجام می‌شود، با این حال فعالیت‌های بین‌المللی فناورانه کشور نسبت به تولیدات علمی ضعیف است و سهم صادرات صنایع پیشرفته در کل اقتصاد ناچیز است. (به‌طور نمونه ایران طی سال‌های 2004 تا 2006 به ترتیب 98، 127 و 375میلیون‌دلار صادرات تولیدات با فناوری پیشرفته داشته است، در مقابل صدمیلیارددلار صادرات صنایع پیشرفته در کره‌جنوبی.) 4- امروزه شاهدیم که صنعت به دلیل مشکلاتش در نوآوری سرمایه‌گذاری نمی‌کند، از سوی دیگر تا زمانی‌که در نوآوری سرمایه‌گذاری نکند، نمی‌تواند مشکلات خود را که عمدتا ناشی از رقابت‌پذیری کم است، حل کند. سرنوشت پژوهش و فناوری در سرنوشت صنعت گره خورده است. سیاست‌های کشور (نقش اساسی دولت) باید بتواند ارتباطات لازم را در این خصوص برقرار کند. در سیاست‌های کشور باید به اندازه کافی به تحریک تقاضا برای پیشرفت فناوری دقت شود، باید بازارها و نیازهای ملی کشور به توسعه فناوری متصل شود و باید الگوهای موفق بومی در سیاست‌های کشور بازتاب مناسبی داشته باشد. در مقابل شرکت‌های دانش‌بنیان نیز باید تلاش کنند استانداردهای خود را به‌روز کنند تا بتوانند محصولاتشان را در بازارهای جهانی عرضه کنند. برپایی نمایشگاه‌ها و جشنواره‌ها می‌تواند باعث تحریک تقاضای بازار و نیز رساندن زنجیره تولید به محصول نهایی شود. جمع‌آوری اطلاعات شرکت‌های فعال در این عرصه و نیز تحلیل و ارزیابی داده‌های این موسسات می‌تواند افق و چشم‌انداز روشنی را در برنامه‌ریزی‌ها و راهبردهایی که برای توسعه این شرکت‌ها مورد نیاز است در اختیار تصمیم‌سازان قرار دهد. باید شعار «پژوهش نیازمحور زیربنای توسعه پایدار و اقتصاد دانش‌بنیان زیربنای حماسه اقتصادی» سرلوحه تصمیم‌گیری‌های کلان کشور قرارگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.