|

درباره پیش‌نیازهای اقتصاد «دانش‌بنیان»

زیرساخت‌های علمی را تقویت کنید

رضا منصوری .معاون پژوهشی وزیر علوم دولت اصلاحات استاد فیزیک دانشگاه صنعتی‌شریف

به‌تازگی موجی در مورد توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و اختصاص وام‌های کلان برای این شرکت‌ها در کشور ایجاد شده که هدف آن تحقق اهداف مرتبط با اقتصاد مقاومتی است، اما باید در نظر داشت اقتصاد مقاومتی تنها دو کلمه نیست؛ بلکه نیازمند یک دنیا کار و زحمت است و باید زمینه را برای کسانی که این توانایی‌ها را دارند، فراهم کرد نه کسانی که تنها راه استفاده از رانت‌ها را بلد هستند. بدون اطمینان از چابکی زبده‌شدن بخش اداری کشور که جای آنکه شرکت‌های خلاق را زجر دهد و از هر خلاقیتی پشیمان کند، آنها را شناسایی و از آنها حمایت کند. موضوع تجاری‌سازی تحقیقات و تاثیرگذاری تحقیقات در اقتصاد کشورها سابقه‌ای طولانی در جهان دارد و در کشور ما نیز 20سالی است که چنین ادبیاتی شکل گرفته است، اما به‌نظر می‌رسد ما باید ابتدا موضوع تجاری‌سازی و اقتصاد پژوهش را در مقیاسی کوچک امتحان کنیم و سپس ساختاری نظام‌مند را برای گسترش آن شکل دهیم. نظام اداری عاری از مفاهیم مدرن کشورهای صنعتی به منافع تحقیقات بنیادی محض آگاهند و اثر آن را به‌خوبی بررسی و مطالعه کرده‌اند. این در حالی است که کشور ما با این مفاهیم بیگانه است و مفاهیم ذکرشده، در ادبیات اداری ما وارد نشده است. نظام اداری و مدیریتی کشور هیچ‌گاه نپذیرفته است مفاهیم مدرن اداری را وارد موافقتنامه‌های خود کند. مگر می‌شود از اقتصاد مقاومتی صحبت کرد، ولی خود را به مفاهیم مدرن اقتصاد، علم و فناوری تجهیز نکرد؟ تقلید بی‌پشتوانه از کشورهای پیشرفته هر نوع سرمایه‌گذاری که فاقد زیرساخت اداری و اجرایی باشد، با شکست مواجه می‌شود. 70سال پیش دانشگاه‌تهران را به صورت کپی‌برداری‌شده از غرب تاسیس کردیم، بدون آنکه بدانیم دانشگاه یعنی چه و با گذشت این همه سال، هنوز نتوانسته‌ایم دانشگاه پویایی داشته باشیم که همرده صددانشگاه برتر دنیا باشد. اینکه آخرین مدل‌های کشورهای پیشرفته را بدون تامین زیرساخت‌های لازم، عملیاتی کنیم، حتما با شکست مواجه می‌شویم. در واقع مدل‌های ذکرشده را به صورت پسینی از غرب می‌گیریم و یادمان می‌رود که آنها سال‌ها برای این مدل‌ها نظریه‌سازی کرده و مفاهیم آن را در غرب نهادینه کرده‌اند و اینجاست که دچار یک اشتباه بزرگ راهبردی می‌شویم. برای مثال در سال1365 متنی برای برنامه اول توسعه جمهوری اسلامی ایران نگاشته شد که در آن برای اولین‌بار مقرر شد 6/0درصد از درآمد ناخالص ملی صرف پژوهش شود، اما با گذشت بیش از 25سال، هنوز از برنامه پنج‌ساله اول جمهوری اسلامی ایران عقب هستیم. در حالی‌که بر اساس برنامه پنجم توسعه، بودجه‌ پژوهشی کشور باید به سه‌درصد درآمد ناخالص ملی برسد، هنوز نتوانسته‌ایم در بخش پژوهش به نیم‌درصد از درآمد ناخالص ملی کشور هم دست یابیم. مشکل اساسی در زیرساخت‌های علمی ما در زیرساخت‌های علمی کشور مشکلات اساسی داریم و باید هرچه زودتر برای ایجاد زیرساخت‌های اداری یک مجموعه آموزش‌دیده قوی اقدام کنیم. اکنون این ابهام وجود دارد که چگونه می‌توان مدل کشورهای غربی را که سال‌ها برای نهادینه‌کردن مفاهیم آن تلاش کرده‌اند، بدون لحاظ زیرساخت‌های آن اجرایی کرد؟ به عنوان نمونه، در حال حاضر کشور ما عنوان «نظام ملی نوآوری» را از کشورهای صنعتی گرفته و موجی را در این‌باره ایجاد کرده‌ایم؛ غافل از اینکه در آن کشورها مفهوم تجاری‌سازی، ارتباط بین نهادهای مختلف تجارت و علم وجود دارد؛ در حالی‌که در کشور ما یا این مجموعه نهادها وجود ندارد یا ارتباطی بین آنها وجود ندارد. با توجه به موج ایجادشده در زمینه افزایش تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان و تسهیلات و اعتبارات مالی در نظر گرفته‌شده برای این شرکت‌ها، باید هوشیار بود که اقدام ذکرشده بدون لحاظ زیرساخت‌های لازم، ممکن است باعث شود تعدادی از شرکت‌ها و افراد رانت‌خوار، تسهیلات بیشتری را دریافت کنند. به عبارتی دیگر با منابع مالی در نظر گرفته‌شده، شاخک‌های بسیاری از این شرکت‌ها تیز شده و به دنبال جذب اعتبارات بیشتر هستند که باید مراقب آنها باشند زیرا این شرکت‌ها بدون آنکه در تولید ناخالص ملی و بازده اقتصادی نقشی داشته باشند، به‌دنبال سود و تسهیلات هستند. اولویت برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت در زمینه راهکارهای لازم برای رفع مشکلات یادشده نیز باید گفت در بحث توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان ابتدا باید برنامه‌ریزی‌های کوتاه‌مدت داشته باشیم و در بدو امر نیز یک بدنه کارشناسی قوی در سازمان مدیریت طراحی کنیم تا مجاری گذردهی پولی را فراهم کنند و این بدنه بداند که کجا کارها را تسهیل و کجا مانع ادامه روند شود. یادمان باشد این اقدامات حداقل دو سال به زمان نیاز دارد. ما ابتدا به یک ساختار اداری چابک و قوی نیاز داریم، به نحوی که یک مجموعه آموزش‌دیده قوی در سازمان مدیریت، بخش‌های خزانه‌داری کشور و بخش‌هایی از دولت از جمله وزارت علوم، وزارت بهداشت و معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری تربیت کنیم و پس از آن تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان را به مرور ارتقا دهیم و این شرکت‌ها را به اولویت‌های کشور وصل کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.