|

بدعت؛ آفت مذاکره

محمدحسن دریایی. پژوهشگر ارشد خلع‌سلاح و امنیت بین‌الملل

توافق «ژنو» نقطه‌عطفی در تعاملات ایران و غرب در زمینه مذاکرات هسته‌ای بود؛ چون غرب گزینه غنی‌سازی صفر را کنار گذاشت و اجرای حق غنی‌سازی ایران را به رسمیت شناخت. اما بعد از توافق ژنو، جریان تندرو مخالف مذاکرات که خود را در شرایط دشواری می‌دید از هر تلاشی برای صدمه‌رساندن به مذاکرات استفاده کرد. یکی از این اقدامات، ایجاد جنگ روانی و جو تبلیغاتی با هدف تشویق غرب به اتخاذ مواضع حداکثری است. متاسفانه این تبلیغات دست راستی بی‌نتیجه هم نبوده و سبب شده است برخی غربی‌ها با استناد به این جو روانی در مذاکرات جامع یک نگاه حداکثری را مطرح کنند که اصلا سازنده نیست و ممکن است کل مذاکرات را با خطر جدی مواجه کند. واقعیت تلخ‌تر این است که خود غربی‌ها هم می‌دانند این خواسته‌های حداکثری غرب، بی‌توجهی به مبانی حقوقی است که طی دهه‌های گذشته در زمینه قاعده‌مندکردن عدم‌اشاعه ایجاد شده و فراتررفتن از این قواعد از سوی غرب است؛ موضوعی که مورد مخالفت بسیاری از کشورهای جهان قرار دارد و همگی تلاش داشته‌اند تا این چارچوب قاعده‌مند بین‌المللی را حفظ و طی سال‌ها آن را تکمیل و رعایت کنند. برای نمونه، برخی پیشنهادهای مطرح‌شده از سوی غرب در زمینه جلوگیری از ایجاد توان خروج از معاهده از سوی ایران از طریق آنچه آنها آن را به اصطلاح خود «ظرفیت فرار سریع» می‌نامند، یک بدعت در سیستم حقوقی رژیم عدم‌اشاعه است که مبتنی بر بدبینی مطلق است و به‌ اصل معاهده لطمه می‌زند، غیرقابل اجراست و به‌هیچ‌وجه دارای مبنایی در این رژیم نیست. پروراندن این مفهوم غیرقانونی و استفاده از آن به‌عنوان پایه‌ای برای محدودکردن شدید برنامه هسته‌ای ایران یک چالش بزرگ برای مذاکراتی است که در وین جریان دارد زیرا ممکن است، زیاده‌خواهی غرب مذاکرات را وارد مسیر غیرقابل جبران کند. برخی غربی‌ها، دیدگاهی حداکثری را مطرح می‌کنند مبنی بر اینکه علاوه بر آنکه باید هرگونه انحراف به مقاصد نظامی را در همان موارد اولیه تشخیص داد درعین‌حال نیز باید زمان لازم برای واکنش غرب علیه برنامه هسته‌ای در صورت خروج ایران از سیستم‌های نظارتی فراهم شود. این موضوع یک بدعت مسلم و یک زیاده‌خواهی کاملا روشن است. از نظر این جناح تندرو، مدت‌زمان لازم برای ساخت سلاح اتمی به چند فاکتور نظیر تعداد و نوع سانتریفیوژها، میزان ذخیره ماده غنی‌شده و امکان تولید پلوتونیوم بستگی دارد. این عده که سابقه مخالفت با حق غنی‌سازی توسط ایران را دارند، در شرایط جدید با توسل به موضوع زمان فرار هسته‌ای، توصیه می‌کنند باید تعداد سانتریفیوژهای موجود در ایران را محدود کرد، طراحی سایت اراک را تغییر داد تا امکان تولید پلوتونیوم وجود نداشته باشد، فکری برای تامین سوخت رآکتورهای ایران از طریق یک بنگاه سوخت یا ایجاد یک کنسرسیوم کرد، رآکتورهای تحقیقاتی را به‌جای رآکتور برق در ایران ایجاد کرد چون این رآکتورها از سوخت کمتری استفاده می‌کنند و نهایتا تلاش کرد تا توانمندی فنی حرکت ایران به‌سمت سلاح هسته‌ای را محدود کرد. همچنین به گفته آنها باید یک سیستم نظارتی فراتر از پروتکل الحاقی و قرارداد پادمان برای ایران خلق شود. هیچ‌یک از این درخواست‌ها مبنای حقوقی در ساختار موجود رژیم «عدم اشاعه» ندارد و ایجاد‌کننده بدعت‌های خطرناک، غیرقانونی و غیرقابل‌قبول در این ساختار محسوب می‌شود. توصیه محققان ایرانی، به گروه‌های واقع‌گرا و عملگرا در هیات‌های مذاکره‌کننده و سیاستگذاران غرب این است که این نگاه حداکثری که بازتاب نیازها و دیدگاه‌های طیف راست‌گرا و رادیکال و گروه‌هایی خارج از آمریکاست، فاقد نگاه راهبردی و واقع‌گرا نسبت به شرایط معاهده، بی‌توجه به مبانی اولیه معاهدات بین‌المللی تشکیل‌دهنده رژیم عدم‌اشاعه، واقعیت‌های هسته‌ای موجود در ایران و فاقد درک کافی از مواضع و اظهارات ایران است، را کنار بگذارند و روی مواضع غیرعملی، متناقض و غیرواقع‌بینانه اصرار نورزند چون این مفاهیم نوعی بدعت در رژیم «عدم‌اشاعه» است که فقط مذاکرات را پیچیده‌تر می‌کند. عقلای غرب باید بررسی کنند که چرا غرب در مذاکرات سال 2004 با ایران ناکام ماند. آیا غیر از این بود که زیاده‌خواهی و سوءمحاسبه غرب، بزرگ‌ترین فرصت تاریخی را از آنها گرفت. آیا زمان آن نرسیده است که غرب از تجربیات تلخ گذشته در اصرار بی‌دلیل به خواسته‌های غیرقانونی و زیاده‌خواهی‌های بی‌مورد دست بردارد و بستر پیشبرد یک مذاکره سازنده و موفقیت‌آمیز را با مواضع زیاده‌خواهانه تحت‌تاثیر قرار ندهد. اکنون از نظر زمانی در شرایطی هستیم که غرب باید به یک رویکرد واقع‌بینانه روی آورد و به‌جای ارایه این بدعت‌ها و پیشنهادات غیرعملی و غیرمنطقی، که قبلا ناکارآمدی خود را نشان داده است، واقعیت‌های موجود هسته‌ای ایران را بپذیرد و به دیدگاه‌های راهبردی و موانع سه‌لایه ایران در زمینه عدم‌حرکت به سمت سلاح هسته‌ای که پیشنهادات عمل‌گرایانه‌ای جهت اجرا ارایه می‌داد، توجه کند و راه‌حلی را بپذیرد که هرچند ممکن است برای آنها دشوار باشد، اما مبتنی بر احترام به حقوق ملت‌ها، رعایت مقررات رژیم عدم‌اشاعه به‌صورت غیرتبعیض‌آمیز و احترام به مصوبات و معاهدات بین‌المللی برای اجرای حق غنی‌سازی ایران با توجه به واقعیت‌های عینی باشد. این راه‌حل با توجه به اراده سیاسی و موج ایجادشده در کشورهای مذاکره‌کننده، امری دور از دسترس نیست فقط باید تا پنجره فرصت‌ها باز است از آن استفاده کرد. یقینا این بازبودن پنجره فرصت‌ها، دارای محدودیت زمانی است و باید وقت را با پیشنهادات غیرعملی، غیرحقوقی و مبتنی بر مفروضات اشتباه به هدر نداد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.