|

نکاتی درباره نمایشگاه«از مصرف به تولید»

کاهش از مبدا

طلا پربها

مانند هرسال به‌دنبال موضوعی برای نمایشگاه سالانه شاگردان کوچکم بودم. چندسالی است که وظیفه آموزش خلاقیت به کودکان را به‌عنوان پیشه‌ام برگزیده‌ام. از همان اوان دغدغه حساس‌کردن بچه‌ها به خانه و سرزمینشان را در سر داشتم. در سال‌های گذشته کارهای هنری بچه‌ها را در نگارخانه محسن به نمایش درآورده‌ بودم. امسال هم به‌سراغ احسان رسول‌اف رفتم، ایده‌ام را مطرح کردم. او انگار که از قبل به این موضوع فکر کرده باشد بلافاصله پذیرفت، با ذهن پویایش ایده را گسترش داد و حمایت همه‌جانبه خود را اعلام کرد. در نهایت تهیه‌کنندگی پروژه را پذیرفت. هدف از این پروژه نهادینه‌کردن فرهنگ بازیافت و بازاستفاده در ذهن نسل جدیدی است که صاحبان بعدی زمین و مادر و پدرهای نسل بعد از خود خواهند بود. بچه‌ها مشغول افراشتن شهری شدند که همه جزییاتش از زباله ساخته شده بود. خلاقیت نامحدود خود را با هم به اشتراک گذاشتند و با قطعاتی به‌ظاهر بی‌مصرف - مانند انواع بطری، روزنامه باطله، قوطی‌های خالی نوشابه، گاهی یک بلال عظیم‌الجثه- یک شیرینی‌فروشی به شکل کاپ‌کیک برای شهرشان ساختند. سواد من و بچه‌ها در زمینه محیط‌زیست و بازیافت محدود بود. به همین‌خاطر از دوستی به‌نام سهراب مهدوی کمک گرفتیم که نه‌تنها سوال‌های تخصصی ما را جواب داد بلکه شیوه زندگی خودش که احترام به محیط‌زیستش بود ما را هم تحت‌تاثیر قرار داد. سهراب به ما گفت که بنای حفاظت از محیط‌زیست را نه برپایه «بازیافت» بلکه بر «کاهش از مبدا» باید گذاشت. یعنی استفاده دوباره (بازیابی) از موادی که تولید می‌کنیم ردپای زیست‌محیطی ما را کمتر می‌کند. وعده بازیافت مواد شاید گاه به فرهنگ دورریز دامن بزند. از یک طرف، استفاده از مواد بازیافتی محدود است و از طرف دیگر انرژی‌ای که برای بازیافت مواد استفاده می‌شود گاهی بیشتر از انرژی‌ای است که برای تولید ماده خام استفاده می‌شود. کم‌کم که پیش ‌رفتیم دوستان دیگری به ما اضافه می‌شدند. تصمیم بر این شد که مستندی در مورد مسیر ساخت شهر بازیافتی ما تهیه شود و دوستانی که به این پروژه دل دادند همه دغدغه‌ای چون ما داشتند. همگی ته‌دلمان می‌خواستیم برای محیط پیرامونمان کاری کنیم و باز همگی ته‌دلمان می‌دانستیم این بچه‌ها هستند که باید زمین را از ما تحویل بگیرند و سرنوشت خودشان را با سرنوشت طبیعت یکی ببینند. امین دوایی به‌عنوان مدیر پروژه به ما اضافه شد. رضا توفیق‌جو کارگردانی مستند را پذیرفت. مشکلات فنی داشتیم، نمی‌دانستیم با چه چسبی پلاستیک را به‌هم بچسبانیم، یا توپ تنیس را چه‌جور ببُریم. خشایار بختیاری به ما اضافه شد و سواد معماری‌اش را برای ساختن یک شهر در اختیارمان گذاشت. کمی بعد آرین قوسی را شناختیم که طراح صنعتی بود و هوش فنی‌اش را به ما قرض می‌داد. پرانرژی بود و به قول خودش آرزو داشت در موقعیتی با کودکان کار خلاقه کند. انرژی و هیجانش از شاگردها بیشتر بود. در آخر سارا ابری بود که باز دغدغه‌اش را با ما یکی دید و قبول کرد که تجربیات اجرایی یک مجسمه‌ساز را در اختیارمان بگذارد. هر هفته اتفاقی در کلاس ما می‌افتاد، یک رخداد که دقت بچه‌ها را به موضوع بیشتر می‌کرد. یک‌روز گروه طهران کارناوال، که هنرمندان هنر محیطی هستند، پیش ما آمدند. شش‌نفر بودند و با 10نفر از بچه‌ها یک جلسه ایده‌پردازی ترتیب دادند و نتیجه‌اش یک دایناسور عظیم‌الجثه بود که حدود پنج‌ساعت طول کشید که با بطری و روزنامه و چسب در حیاط کلاس ساخته شود. بچه‌ها با هنر محیطی آشنا شدند و فهمیدند که یک اثر محیطی غیرقابل جابه‌جایی است، زیرا با محیطش تعریف می‌شود و البته یک اثر ماندگار نیست. دانستند که بهترین ابزار برای این نوع هنر، دورریزهای بازیافتی است. روزی دیگر رضا کولغانی پیشمان آمد. با گیتاری به دست و صدای شیرینش وارد کلاس شد، بازی‌ای با ریتم با بچه‌ها راه انداخت و با هم سازهای بادی (با استفاده از بطری آب، لوله و کیسه پلاستیکی) و شیکرهایی (با سنگ و ارزن و بطری) ساختند. روزی دیگر با بچه‌ها به دهی به‌نام وارنگه‌رود رفتیم، تقریبا سه‌ساعت از تهران دور شدیم تا به آنجا رسیدیم. خنک بود و سبز. آن روز سام رجبی، یکی از کارشناسان حیات‌وحش میراث پارسیان هم با ما همراه شده بود تا مفهوم زیستگاه را در آن منطقه به ما آموزش دهد. به سرعت ارتباط خوبی با بچه‌ها برقرار کرد. با هم به پیاده‌روی رفتند، گیاهان مختلفی چیدند، استخوان‌های حیواناتی که از بین رفته بودند را جمع کردند و در آخر سام برای آنها توضیح داد که اسم کدام گیاه چیست و کدام استخوان مربوط به کجای کدام حیوان است. آن روز شکر هم با ما بود، شکر سگ کوچکی است که مانند ما به طبیعت علاقه‌مند است. صاحب او به او آموزش داده که بطری‌های پلاستیکی را از طبیعت جمع کند و به او تحویل دهد. بچه‌ها هم دستکش به دست کردند و به کمک شکر رفتند و مسیر رودخانه را از زباله پاک کردند. روز دیگر بابک اخوان کسی که به‌همراه همسرش، مرجان، فرهنگ استفاده از الیاف طبیعی را در میان مردم ایران جا انداختند میهمان ما بود. با پارچه‌های خام و رنگ‌های طبیعی پیش ما آمد و به ما نشان داد که چگونه در قدیم الیاف طبیعی را با دست رنگ می‌کردند. هیجان‌انگیز بود، بچه‌ها انگار که مسخ شده بودند. بالاخره احساس می‌کنم حساسیتی که دنبالش بودم نه‌تنها در بچه‌ها بلکه در خودم و دوستان همراه دیگر هم داشت شکل می‌گرفت. حساسیت به یک در بطری پلاستیکی کوچک یا یک شانه تخم‌مرغ به‌ظاهر بی‌مصرف.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.