مرور زمان در جرایم تعزیری قابل گذشت
شاپور اسماعیلیان .حقوقدان
مقررات آیین دادرسی کیفری جدید راجع به مرور زمان در جرایم تعزیری قابل گذشت یکی از مباحث مهم است؛ جرایمی که جز با شکایت شاکی خصوصی، تعقیب جزایی متهم شروع نمیشود و در صورت گذشت او در هر مرحله از مراحل رسیدگی یا اجرای حکم، قرار موقوفی تعقیب و یا موقوفالاجرا ماندن حکم جزایی صادر میشود. بنابراین عدم اعلام شکایت شاکی خصوصی در جرایم تعزیری قابل گذشت، یکی از موانع تعقیب جزایی و گذشت وی از جهات سقوط مجازات یا دعوی عمومی است. بنابر اصل غیرقابل گذشتبودن جرایم، مطابق تبصره ذیل ماده 12قانون آیین دادرسی کیفری جدید، تعیین جرایم قابل گذشت (مانند ترک انفاق یا افتراء) به موجب قانون است. قانونگذار در قانون مجازات اسلامی جدید در ماده 106 با رجعت به قانون مجازات عمومی سال 1352در جرایم تعزیری قابل گذشت، مرور زمان یکساله از تاریخ اطلاع شاکی از وقوع جرم را برای تعقیب کیفری مقرر داشته است. با این تفاوت که در ماده 48 قانون سال 52 مدت مرور زمان ششماهه، در مورد کلیه جرایم قابل گذشت پیشبینی شده بود. ماده 106 قانون مجازات فعلی، حق شکایت متضرر از جرم را در اینگونه جرایم یکسال از تاریخ اطلاع از وقوع جرم تعیین و تصریح میکند مگر
اینکه وی تحت سلطه متهم بوده یا به دلیلی خارج از اختیار (مانند محبوسبودن و یا قوهقهریه) قادر به شکایت نباشد که در این صورت، مهلت مزبور از تاریخ رفع مانع محاسبه میشود. این ماده در قسمت اخیر خود میافزاید: هرگاه متضرر از جرم قبل از انقضای مدت مذکور فوت کند و دلیلی بر صرفنظر وی از طرح شکایت نباشد، هر یک از ورثه وی در مهلت ششماه از تاریخ وفات حق شکایت دارد. موضوع بحث در این نوشتار این است که تاریخ وقوع جرم چه زمانی است؟ اصولا تاریخ وقوع جرم که باید در کیفرخواست دادسرا نیز تصریح شود از نظر مقررات جزایی منشأ آثاری است و تنها در مقوله مرور زمان، تعیینکننده نیست. به عنوان مثال، تاریخ وقوع جرم، ملاک تعیین مرجع صلاحیتدار برای رسیدگی به جرم و اعمال مجازات قانونی است و بر همین مبناست که یکی از اصول مسلم پذیرفتهشده در حقوق جزا، قاعده عطفبهماسبقنشدن قوانین جزایی است زیرا با توجه به تاریخ وقوع جرم، قانون جزایی حاکم بر نقض عمل ممنوعه جزایی، قابل اعمال است. اما تاریخ وقوع جرم برحسب عنصر مادی معین میشود. یکی از مباحث مطرح در حقوق جزای عمومی، طبقهبندی جرایم برحسب عنصر مادی است. از نظر طول مدت وقوع، جرم به آنی و
مستمر تقسیم میشود. منظور از جرم آنی، فعل یا ترک فعلی است که در یک لحظه و یا زمان واقع شود، مثلا سرقت یا توهین جرم آنی است. همچنین ضربوجرح عمدی جرم آنی است هرچند آثار آن ممکن است در طول زمان ادامه یابد اما در تعریف جرم مستمر گفته میشود، عبارت است از ارتکاب فعل یا ترک فعلی که دوام دارد و «مبین قصد مجرمانه مستمر است.» مانند معامله اموال مسروقه یا ترک انفاق در جرم آنی، مرور زمان از زمانی شروع میشود که عمل مجرمانه واقع شده است در حالی که در جرم مستمر مرور زمان از لحظهای شروع میشود که جرم به هر علت متوقف و به اصطلاح استمرار قطع شده باشد و تا زمانی که جرم مستمر هر آن واقع شده و ادامه داشته باشد، مرور زمان کیفری آغاز نمیشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.