|

در باب جذابیت فلسفه

محمدمهدی اردبیلی

امروزه «جذابیت» به یکی از اهداف اصلی دست‌اندرکاران و صاحب‌نظران حوزه‌های مختلف بدل شده است. برای تاثیرگذاری بیشتر، همه به دنبال جلب مخاطبند و در نتیجه جذابیت یک چیز (از کالاهای مصرفی گرفته تا نظریات علمی)، خواسته یا ناخواسته به دغدغه ذهنی تولیدکنندگان آن بدل شده است. تحلیل و بررسی خود مقوله جذابیت و واکاوی ریشه‌های روانکاوانه و فرهنگی آن و نسبتش با مناسبات تولید و به‌ویژه هدف مقدس «فروش کالا» بحثی مفصل است که البته موضوع این نوشتار نیست و مجالی دیگر می‌طلبد. نوشتار حاضر در تلاش است تا صرفا به مقوله جذابیت در فلسفه و نظریات فلسفی بپردازد. اتهامی که عمدتا علیه متافیزیسین‌ها مطرح می‌شود، دشوارنویسی و دشوارگویی کاذب آنهاست. به‌زعم این نگرش رایج، فیلسوفان در دور باطل سخت‌نویسی متون فلسفی و غیرقابل‌فهم‌بودن آنها از سوی مخاطبان گرفتار آمده‌اند و به تعبیر فرانسیس بیکن همچون عنکبوت‌هایی هستند که مشغول تارتنیدن به‌دور خویشند و نهایتا سرانجامی جز گرفتارآمدن در تاری که خود تنیده‌اند ندارند. فرانسیس بیکن به‌عنوان پدر معنوی تجربه‌گرایی، در عوض پیشنهاد می‌دهد فیلسوفان باید نه همچون عنکبوت، بلکه همچون زنبور عسل باشند و به‌دنبال ارایه نتایج عینی، مفید و کاربردی از تفکراتشان باشند. این اسطوره پراگماتیستی فیلسوف در مقام زنبور عسل را که امروزه به لطف تعمیم و غلبه نگاه تکنولوژیک به تمام عرصه‌ها، به انتقادی رایج علیه فیلسوفان بدل شده است، می‌توان در همه‌جا مشاهده کرد: از واکنش‌های عوامانه و حقیقت‌گریز به فلسفه به‌عنوان چیزی بی‌ثمر گرفته تا حتی انتقادهای اخلاف راستین بیکن، یعنی فیلسوفان تحلیلی و زبان متعارف. اینجاست که جذابیت فلسفه، حتی توسط برخی از دوستداران و داعیه‌دار احیای آن، به‌عنوان یک هدف مطرح می‌شود. در نتیجه، از این منظر، فلسفه باید خود را چنان ساده کند که همگان قادر به فهمش باشند و چنان جذاب شود که توانایی رقابت با سایر رقیبان اعم از ادبیات داستانی عامه‌پسند، فیلم‌های جذاب هالیوودی و جملات قصار واعظان اخلاق‌گرا را داشته باشد. فهم همگانی از فلسفه در اینجا باید ابتدا خود دوگانه مرسوم «فلسفه برای خواص» و «فلسفه برای عوام» را به نقد کشید. هگل به ما نشان می‌دهد هردو سوی دوگانه فوق راه به خطا می‌برند. از یک‌سو عوامانه‌کردن فلسفه و ساده‌سازی تحلیلی آن به ازدست‌رفتن خود محتوای فلسفی و پیچیدگی‌ها و تناقضات درونی حقیقت، در مقام ابژه غایی تفکر می‌انجامد. ساده‌سازی همه‌چیز یا پنداشتن جهان همچون امری مطلقا ساده که احتمالا بیهوده توسط فیلسوفان مغلق‌نویس پیچیده‌نمایی می‌شود ریشه در رویکردهای عقل‌ستیز (چه از نوع سنت‌گرایانه و چه از نوع پست‌مدرن رایج آن و حتی گاها از نوع جمله‌قصارهای ساده و کوتاه عرفانی) دارد. اما از سوی دیگر دشوارنویسی کاذب و تلاش برای رازورزانه‌کردن هر امری نیز به نحوی تامل‌برانگیز ریشه در رویکردهای خواص‌گرایانه، آریستوکراتیک دارد که البته یک سر آن هم مجددا به محافل مخفی عرفانی و اسرار مگوی آنها بازمی‌گردد. مساله بر سر نقد هر دو طرف معادله‌ای است که نهایتا و در ژرفنا از همدیگر حمایت می‌کنند (برای مثال می‌توان در ابعاد وطنی، به روابط درونی حامیان عرفان و فلسفه تحلیلی اشاره کرد). هگل به ما می‌آموزد عوام‌‌سازی فلسفه به همان میزان قابل انتقاد است که فروکاستن آن به فهم مشتی انسان نابغه. در واقع اینکه همگان فلسفه را نمی‌فهمند به هیچ‌وجه به معنای این نیست که همگان قابلیت فهم آن را ندارند. فلسفه نهایتا بر عقلی مبتنی است که همگان به‌طور عام از آن برخوردارند، اما به شرط آنکه آن را از حالت تعطیلی خارج کنند، در اندیشه ممارست به خرج دهند و ظرفیت‌های آن را فعال کنند. بنابراین فلسفه ذاتا منافاتی با همه‌فهمی ندارد، اما عامل اصلی اینکه همگان فلسفه را نمی‌فهمند، نه فلسفه بلکه همگان‌اند. در نتیجه، باوجود تصدیق برخی نقدها به دشوارنویسی کاذبِ فلسفه‌نویسان اما این نقدها به هیچ‌وجه نمی‌تواند بهانه‌ای به دست حامیان ساده‌سازی و عامیانه‌سازی فلسفه بدهد. جذابیت فلسفه حال می‌توان بررسی مقوله جذابیت فلسفه و انتقادات رایج را گامی به پیش برد. در مساله جذابیت فلسفه نیز وضع به همین منوال است. جذابیت یک ابژه، نه درون آن بلکه بیشتر در خود سوژه قرار دارد. به بیانی دقیق‌تر، اگر کسی فلسفه را جذاب نمی‌یابد به این دلیل است که احساس نیازی به فهم آن نمی‌کند و انگیزه‌ای برای درافتادن با مفاهیم آن و تن سپردن به ریاضت دشوار فلسفی ندارد. خواندن فلسفه به‌عنوان امری فی‌نفسه و صرفا به واسطه جذابیت درونی محتوای آن بی‌معنی است. برای مطالعه فلسفه پیش‌شرطی وجود دارد که خارج از خود فلسفه است و آن هم خودآگاه شدن سوژه نسبت به مسایل و مشکلات درونی خودش و در نتیجه احساس نیاز به فلسفه است. به همین دلیل آغاز مطالعه فلسفه، باید نه از نوع مطالعه ترتیبی تاریخ فلسفه‌ای، بلکه باید از میانه آن باشد، یعنی از همانجا که از دردها و تنش‌های ذهنی فرد سخن می‌گوید. تازه در آن زمان است که فرد می‌تواند به نحوی پس‌نگر به کل تاریخ فلسفه بنگرد و آن را واکاوی کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.