اجازه دهید «دستاوردها» را به پرسش بگیریم
رضا امیررحیمی
در مطلبی بهعنوان «ارزش حفظ دستاوردها» -«شرق» به تاریخ 18/3/93 نویسنده آقای عبدالرحمن نجلرحیم- به کتاب «در جستوجوی اسپینوزا» و پارهای از واژههای معادل به کار رفته در ترجمه آن پرداختهاند. ایشان استدلال خود را بر مبنای پیشفرضها و برداشتهایی از «مفاهیم مورد نظر» داماسیو مطرح کردهاند که به نظر اینجانب یکسره نادرست است و لازم دیدم پاسخی هرچند مختصر را تنظیم کنم. گسست از پایان مطلب ایشان آغاز میکنم که در آن «عدم گسست» را «لازمه تحول و پیشرفت» دانستهاند. آنتونیو داماسیو با کتاب «خطای دکارت» گسستی در فهم ما از عاطفه، رابطه آن با فرد و نقش آن در تصمیمگیری به وجود آورد و جنبشی را به راه انداخت که عصبپژوهان آن را نوعی «انقلاب» فکری به حساب میآورند، که منجر به «تحول و پیشرفت مهمی در درک طبیعت و رفتار انسان شده است. اینشتین در 25سالگی با رد نظریه و مفاهیم نیوتنی، گودل در 23سالگی با به پرسش گرفتن کتاب کلاسیک «پرینکیپیاماتاتیکا» اثر راسل و وایتهد و دیگران، جز با گسست از نظریات پیشینیان نمیتوانستند عامل «تحول و پیشرفت» باشند. این گسستهای فکری همیشه همراه با نوعی تحول در زبان و واژگان
بوده است. به همین دلیل داماسیو در کتابهای خود در مواردی با بحث در مورد ریشه واژههایی مثل emotion میپردازد و تلاش میکند درک خود از این واژهها را برای خواننده روشن کند. اینکه داماسیو بهعنوان «یکی از سرشناسترین اندیشمندان معاصر» مورد توجه است تا حدود زیادی به دلیل گسست فکریای است که ایجاد کرده. اگر در کنار پیوستار به گسستار بها ندهیم، «تداوم» آن «زنجیره فکری» مورد علاقه آقای نجلرحیم به زنجیری تبدیل میشود که بر اساس کشف فرهنگی صادق چوبک، هم لوطی و هم انترش را همیشه در بند یکدیگر نگهمیداریم. «مفاهیم مورد نظر» داماسیو آقای نجلرحیم اینطور وانمود میکنند که درک مفاهیم مورد نظر داماسیو، ازجمله emotion یکی از دلایلی است که منجر به انتخاب «هیجان» بهعنوان معادل emotion میشود. اجازه دهید بررسی کنیم که آیا ایشان «مفاهیم» را درست درک کردهاند یا خیر، مینویسند: «فرق هیجان [emotion] با احساس [feeling] از نظر داماسیو این است که صحنه نمایش هیجان [emotion] تن است ولی صحنه نمایش احساس [feeling] پنهان درمغز است. » (تاکیدها و واژههای لاتین از من است). اما این برداشتی کاملا نادرست از نظر
داماسیوست. به نظر داماسیو عاطفه [emotion] در صحنه «بدن»و «مغز» و احساس [feeling] در صحنه «ذهن» به نمایش درمیآید. آقای نجلرحیم مختارند که ذهن را به مغز تقلیل دهند، مشکل در این است که این برداشت را به داماسیو منتسب میکند. داماسیو چنان به صراحت و بهطور مکرر بر این نظر خود تاکید دارد که خوانندهای که حتی یکبار کتابهای او را بخواند متوجه مطلب میشود. دو نقلقول از داماسیو میآورم که موضوع کاملا روشن شود. «عاطفه و واکنشهای مربوط به آن با بدن هم راستا هستند و احساسها با ذهن.» (در جستوجوی اسپینوزا، صفحه15). «همانطور که خواننده پی خواهد برد، واژههای عاطفه [emotion] و احساس [feeling] را هم بهجای یکدیگر بهکار نمیبرم. عاطفه [emotion] را به معنای مجموعهای از تغییرات که هم در مغز و هم در بدن رخ میدهد به کار میبرم... احساس ادراک این تغییرات است.» (خطای دکارت، صفحات 378ـ377). تصور میکنم این دو نقلقول موضوع را روشن میکند و جایی برای این نمیگذارد که برداشت نادرستی از نظرات داماسیو را توجیهی برای انتخاب «هیجان» به حساب بیاوریم. تعبیر «پنهان در مغز» ایشان هم جای پرسش دارد. در دو دهه
گذشته، یا حدودا همان 20سالی که از انتشار فرهنگ مورد اشاره ایشان، واژهنامه روانشناسی، میگذرد، پیشرفت فناوری تصویربرداری، مغز را به جایی پیدا تبدیل کرده است، البته هنوز همهجای آن را ندیدهایم، اما این مشکل فناوری نیست، موضوع تخصیص منابع و انرژیای است که باید به اینگونه پژوهشها اختصاص یابد. آن موردی که «ناپیدا» و هنوز جزو اسرار است مربوط به ذهن، آگاهی و خویشتن است.1 عاطفه یا هیجان، پرسش این است به پیشفرض و برداشتهای آقای نجلرحیم رسیدگی کردیم و دیدیم هیچکدام ربطی به انتخاب واژه عاطفه بهعنوان معادل emotion ندارند. در زمینه نظرات داماسیو واژه emotion کلیدی است و با حل مشکل معادل فارسی، تکلیف واژهای مثل affect نیز تا حدودی روشن میشود. ببینیم چه نکات دیگری مطرح میکنند. ایشان بر این نظرند که عاطفه یک «واژه نامأنوس است»، این ادعای غریبی است. واژه عاطفه در ادبیات و زبان گفتاری فارسی بسیار متداول است. حتی در مورد حیوانات بهخصوص حیوانات خانگی به کار میرود: «سگ حیوان باعاطفهای است» و «گربه حیوان بیعاطفه است»، این را بارها شنیدهام. در زبان گفتاری و نوشتاری روزمره عاطفه و احساس به
جای یکدیگر بهکار میروند بیآنکه تمایز معنایی بین آنها قایل شوند. این همان رابطهای است که در زبان انگلیسی روزمره (و حتی برخی فرهنگها) بین emotion و feeling برقرار است. این درست همان رابطهای است که مرا به انتخاب واژه عاطفه بهعنوان emotion هدایت کرد و در مورد انتخاب واژه هیجان به تردید انداخت. البته با این ملاحظه که احساس بهعنوان معادل feeling مورد مناقشه نیست. اگر فارسیزبان به عاطفه در سگ و گربه اشاره دارد، تصور میکنم، برخلاف نظر آقای نجلرحیم، مشکل چندانی نخواهد داشت که بپذیرد مثلا سگ از عاطفهای هر چند سادهتر برخوردار است و نباید آن را آزار داد. وقتی داروین کتاب «بروز عاطفه در حیوانات و انسان» را منتشر کرد با انزجار جامعه ویکتوریایی روبهرو شد و اهالی «متمدن» از اینکه حتی در عاطفه با حیوانات شریک هستند، آزرده شدند. و کتاب بیش از یک دهه به محاق فرستاده شد. حداقل در جامعه کنونی ما عاطفه در حیوانات را میبینند و صادق هدایت در داستان زیبایش «سگ ولگرد» آن را به نمایش میگذارد و توجه آدمها را به حقوق آنها جلب میکند. اقتدار گذشته تنها نکتهای که بهراحتی میفهمم اقتداری است که ایشان
برای «واژهنامه روانشناسی» و پارهای کتابهای درسی به اصطلاح «کلاسیک» قایلند، که گویا «برای هر مترجمی جای شک باقی نمیگذارد». این واژهنامه حدود 20سال پیش منتشرشده، در این مدت هیچ تغییری نکرده، تصحیح نشده و هیچچیز به آن اضافه نشده است این 20سال مورد اشاره، برهه تاریخی با اهمیت و پرشتابی بوده است و شاهد گامهای عظیمی در فناوریهای تصویربرداری کامپیوتری، اینترنت، وب و شبکههای اجتماعی، فناوریهای سبز، شیوههای نوین تولید و توزیع ارزش اقتصادی، نقش رو به گسترش و دانش در ظهور و سقوط اقتصادها و در زمینه مورد بحث، پژوهشهای انقلابی در پژوهش مغز، ذهن و آگاهی بودهایم. در یک کلام نظارهگر تغییری تمدنی بودهایم که با انقلابی مفهومی همراه بوده استف متأثر از آن واژههایی منسوخ شدهاند، واژههایی جدید ساخته شدهاند، واژههایی ادغام و واژههایی نوعی جابهجایی مفهومی را پشت سر گذاردهاند2. با توجه به این تحولات، جان ریتی، استاد روانپزشکی دانشگاه مینویسد: «امیدوارم وقتی پی بردید آنچه در علوم اعصاب با آن روبهرو هستیم مسحورکنندهتر از همه شکوه کامپیوتر و فضای سایبر است اندک اندک هیجانزده شوید. در 30سال آینده،
یافتهها نهتنها دنیای ما بلکه خویشتن خویش ما را دگرگون خواهند کرد... لازم است سرانجام واژگان گیجکنندهای که علم اعصاب در مورد مغز و کارکردهای آن به کار میگیرد، تغییر کند.3» در واقع ریتی خواستار تغییر واژگان حتی در زبان قدرتمند انگلیسی است. خب ما چه میگوییم، «واژهنامه روانشناسی» که 20 سال تغییر نکرده «دستاوردی» است که برای حفظ «زنجیره» باید در مورد آن شک و تردیدی به خود راه ندهیم. خب آدم شکاکی مثل من تکلیفش چیست؟ باید تا ابد از واژه هیجان بهعنوان معادل emotion استفاده کرد؟ البته من نه «دلبخواه» و نه «بیاحتیاطی» کردهام. بد نیست به بسیاری از فرهنگهای قدیمی و جدید انگلیسی به فارسی نگاه بیندازند که بسیاری از آنها در مقابل واژه emotion، عاطفه را هم آوردهاند. البته من تلاش کردم تا حد مقدور «زنجیره فرهنگی» را رعایت کنم. به همین دلیل در موارد متعددی معادل انگلیسی واژه فارسی به کار رفته در متن ترجمه را در پانوشت آوردهام و در مواردی به صراحت توضیح دادهام. ازجمله در مورد عاطفه، احساس، تاثر (در جستوجوی اسپینوزا، پانوشت 1 و 3 صفحه 16). در انتهای کتاب هم واژهنامه انگلیسی- فارسی را اضافه کردهام تا
خواننده که با معادلهای دیگری آشنایی دارد بتواند مطلب را دنبال کند. قبل از چاپ کتاب، هم متن کتاب و هم واژهنامه انگلیسی آن را در اختیار دوستانی گذاشتم که تخصصی در مفاهیم نظری مورد بحث در کتابهای داماسیو دارند. در این دو سالی هم که از انتشار کتاب میگذرد با خوانندگانی صحبت کردهام که ایرادهایی به ترجمه داشتهاند. جالب اینکه در هیچ مورد با این ایراد روبهرو نشدم که واژه عاطفه نامأنوس است و مطلب مورد داماسیو را نمیرساند. پینوشتها: 1- امیدوارم با انتشار ترجمه Self Comes to Mind [خویشتن به ذهن میآید] آخرین اثر منتشر شده داماسیو و همچنین The Mystery of Mind [راز آگاهی] اثر فیلسوف جان سرل که ترجمه آن به پایان رسیده و در مراحل نهایی ویرایش هستند، اینگونه موضوعات روشن شوند. 2- در این زمینه خواننده را به مطالعه کتاب ثروت انقلابی، نوشته آلوین و هایدی تافلر، نشر ماهی، ترجمه رضا امیررحیمی جلب میکنم. 3- راهنمای کاربران مغز، نشر نیلوفر، چاپ دوم، صفحه 11، ترجمه رضا امیررحیمی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.