|

دانشنامه‌ای در نقد ادبی

به‌تازگی چاپ دوم کتاب «دانشنامه نقد ادبی از افلاتون تا به امروز»، تالیف بهرام مقدادی در نشر چشمه منتشر شده است. از جمله ویژگی‌های این فرهنگ یکی هم این است که از بین اصطلاحات به‌کاررفته در آن، برخی کاملا تخصصی‌اند و در سال‌های اخیر در نقد ادبی رایج شده‌اند و بسیاری از آنها را نیز نمی‌توان در یک فرهنگ معمولی اصطلاحات نقد ادبی پیدا کرد. این اثر در واقع فرهنگی است که کوشیده اطلاعاتی کافی درباره نقد ادبی، از افلاتون تا به امروز ارایه دهد. بهرام مقدادی استاد ادبیات انگلیسی دانشگاه تهران است که پیش از این آثار دیگری از جمله «شناختی از کافکا»، «تحلیل و گزیده شعر سهراب سپهری» و ترجمه «دفتر یادداشت‌های روزانه کافکا» توسط او به چاپ رسیده بودند. اما مقدادی «دانشنامه نقد ادبی»اش را بر اساس سه دهه تدریس نقد ادبی در دوره کارشناسی ارشد ادبیات انگلیسی و کمبود منابع در این حوزه تدوین کرده است. البته تالیف دانشنامه نیازمند کاری گروهی است اما مقدادی در این کتاب بر اساس موانعی که برای نوشتن و چاپ آن وجود داشته، با عجله آن را به ناشر تحویل داده است و به همین دلیل این اثر در مقایسه با دانشنامه‌های دیگر اثری کم‌حجم به شمار می‌رود و جای بسیاری از مدخل‌ها در آن خالی است. مقدادی در پیشگفتاری که بر چاپ دوم کتاب نوشته، توضیحاتی درباره تفاوت فرهنگ نقد ادبی و فرهنگ واژگان زبان داده است که در بخشی از آن می‌خوانیم: «در یک فرهنگ نقد ادبی، لزومی ندارد که همه منتقدان و آرایشان ذکر شوند. هر روز در صحنه نقد ادبی منتقدی ظهور می‌کند و هیچ دانشنامه‌نویسی نمی‌تواند هرماه یا هر سال در دانشنامه تجدید‌نظر کند و چیزی به آن بیفزاید. از سوی دیگر کدام ناشری حاضر است که سرمایه هنگفتی را صرف تجدیدنظر و به‌هم‌ریختن حروف کتاب کند؟ اگر بخواهیم دانشنامه‌های نقد ادبی را که در کشورهای غربی چاپ می‌شوند با هم مقایسه کنیم، می‌بینیم هیچ دانشنامه‌ای یافت نمی‌شود که همه اصطلاحات و آرای همه منتقدان را در آن آورده باشند. معمولا یک نفر با استادان برجسته نقد ادبی همه دانشگاه‌های جهان مکاتبه می‌کند و از آنها می‌خواهد که هرکدام درباره منتقد مورد نظرشان و نظریه‌های نقد ادبی رایج مقاله‌ای بنویسند. آنگاه، پس از ویراستاری، مقاله‌ها به صورت الفبایی، روش‌ها، چهره‌های شناخته‌شده نقد ادبی جهان و اصطلاحات نقد ادبی را در دانشنامه‌اش مورد بحث قرار دهد.» دانشنامه‌ای که مقدادی تالیف کرده، طیف گسترده‌ای از نظریه‌های ادبی را مورد بررسی قرار داده که شامل عقاید نظریه‌پردازان و اصطلاحات نقد ادبی است و برای هر کدام توضیحاتی داده شده‌ است. برای مثال در همان ابتدای دانشنامه و در توضیح واژه «آپوریا» آمده: «این واژه در اصل یونانی است و از علم بلاغت وارد نقد ادبی شده است. در یونان باستان از این واژه برای نوعی فن سخنگویی یا صفت ادبی استفاده می‌شد که سخنگو یا شخصیت نمایشی، پرسش فلسفی غیرقابل حلی را مطرح می‌کرد.» بعد در ادامه توضیحاتی که درباره این واژه آمده، کاربرد واژه آپوریا در نقد ادبی کلاسیک و مدرن مورد اشاره قرار گرفته و نمونه‌هایی هم از آپوریای کلاسیک و مدرن آورده شده است. مثال آپوریای کلاسیک از تک‌گویی مشهور هملت، «بودن یا نبودن» آمده است. به این ترتیب، توضیحاتی که درباره این واژه در دانشنامه آمده به روشنی و نسبتا با تفصیل معنا و کاربرد آن را روشن کرده است. اگرچه در هر رشته‌ای، واژگان و اصطلاحات تخصصی با گذر زمان کهنه و مستعمل می‌شوند اما به اعتقاد مقدادی تا زمانی که نقد ادبی به‌عنوان رشته‌ای دانشگاهی وجود داشته باشد این واژگان وجود داشته و مورد استفاده قرار خواهند گرفت. مقدادی به جز کمبود دانشنامه‌ای اینچنین در حوزه نقد ادبی، هدف دیگر تالیف این کتاب را دادن جنبه علمی به ادبیات دانسته است. جنبه‌ای که برخلاف نگاه تفننی به ادبیات است چراکه به اعتقاد مقدادی، «ادبیات و به ویژه، نقد ادبی، یک رشته دانشگاهی است و بدون آگاهی‌داشتن از علوم انسانی چون روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، فلسفه، اسطوره‌شناسی، زبان‌شناسی و غیره نمی‌توان آن را به طور جدی مورد مطالعه، بررسی و پژوهش قرار داد.» مقدادی در پایان پیشگفتار چاپ اول کتاب، به مساله‌ای اشاره کرده که فقدان آن سال‌هاست در دانشگاه‌های ما وجود دارد و آن ضرورت تولید اندیشه در حوزه ادبیات و نقد ادبی دانشگاهی است؛ و نیز «به کاربستن نظریه‌های ادبی در نقد داستان، نمایشنامه و شعر و به‌ویژه به کاربستن نظریه‌های جدید ادبی بر ادبیات فارسی». مقدادی اینها را در حوزه کاری استادان رشته ادبیات دانسته اما دقیقا این همان چیزی است که در این سال‌ها به ندرت در دانشکده‌های ادبیات ما اتفاق افتاده و به جز تک‌وتوک موردی نمی‌توان از جریانی در این حوزه نام برد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.