درنگیدن
کریم میرزادهاهری
تماشای فوتبال در محل استادیوم، میان بدنهای ملتهب تماشاگران و هُرم نفسهای هیجانبارشان، زیر آسمان، در معرض توپی که از داخل میدان بهسوی ما شوت میشود، غرقشدن در آشوب (chaos) است؛ آشوبی که البته سعی میکند با رنگ لباسها، شعارها و حرکتهای جمعی (مثلا موج مشهور مکزیکی)، نظمی به خود بگیرد؛ اما نهایتا میشود چنین ادعا/فرضیهای را مطرح کرد که در چنین وضعیتی، عمل تماشا عملی منتهی به آگاهی - اتفاق نمیافتد، یا اگر اتفاق میافتد به اندازه تماشامحوری تلویزیونانه نیست و نمیتواند باشد. تماشاکردن، گرچه عمل چشم است، اما تنها عملی نیست که از چشم برمیآید. چشم میتواند ببیند (see)، نگاه کند (look) و البته تماشا کند (watch). دیدن، عمل غریزی، ناگزیر و طبیعی چشم است؛ همانگونه که هر حیوانی میبیند. نگاهکردن، عملی خودخواستهتر و نفعجویانه است. اما این دو کمتر معطوف به آگاهیاند؛ چراکه بیشتر در حیطه عملی غریزی- طبیعی قرار میگیرند، میلی و ارادهای چشم را به عمل دیدن یا نگاهکردن وانمیدارد. ما میبینیم و نگاه میکنیم چون عضوی زیستشناختی به نام چشم- بهعنوان امری دادهشده - داریم که میتواند ببیند و نگاه کند. اما
تماشاکردن/نگریستن، عملی پیشرفتهتر، فرهنگیشدهتر و بیشینهشدهتر است؛ عملی که چشم در آن متمرکزتر و طولانیتر با چیزی ارتباط دیداری برقرار میکند. در بادی امر بهنظر میرسد در اعمال مختلفی که چشم انجام میدهد، این چشم است که این ارتباط یکسویه- از چشم به چیز- را ممکن میگرداند. یعنی چشم است که فاعل این ارتباط است و به اینترتیب قطب دوم این ارتباط را به مفعول بدل میکند. چشم، بهعنوان بیننده، چیزی را به امر دیدهشده بدلکرده و میبیندش. این، همان دیدن یا نگاهکردنی است که در محل استادیوم اتفاق میافتد. چشم در چنین موقعیتی نمیتواند به سطحی قدرتمندتر فراروی کند، چراکه به تمامی اسیر آشوب و هیاهوی آن فضاست. در حقیقت و در چرخشی ضدپدیدارشناسانه، باید چنین بگوییم: فضاست که با همه چشمهایش، مرا و چشم مرا مورد نگاههای بیشمارش قرار میدهد. من میبینم، نگاه میکنم، اما از چیز کمتری آگاه میشوم. من میان چشمها، مغروقم. نهفقط چشمهای هزارانهزار تماشاگر، که دوربینها و نهفقط دوربینها، که در آن چشمهای بیشماری که آشوب فضا را برساختهاند و این کمتوانی در آگاهشدن را وقتی بهتر درمییابیم که چنین اعمالی را در نسبت
با تماشامحوری تلویزیونانه میسنجیم. تنها این چشم ما نیست که به تلویزیون نگاه میکند؛ تلویزیون نیز با هدف قراردادن چشمهای ما، با مخاطبقراردادن ما (مفعولساختن ما)، چشم ما را به ماشین تماشاگری و بدن ما را به ماشین تماشاگر، بدل میکند. وقتی به نحوی به چیز یا بدنی دیگر وصل میشویم، تحتتاثیر نیروهایی که با آن چیز یا بدن مبادله میکنیم، به تواناییهای خاصی دست مییابیم که تنها در چنین موقعیت و دستگاهی- شکلیافته از مجموعه نیروهای چیزها و بدنها- ظهور مییابند. چشم، که عضو بینایی است، بههنگام ارتباط با تلویزیون، قدرتش را افزایش میدهد و میتواند به شکلی مشخصتر، دقیقتر و آگاهیبارتر به عمل دیداری بپردازد. بدلشدن چشم و بدن به ماشین، بالفعلشدن بالقوگیهای چشم است؛ آیا تاریخ دیدن، تاریخ ماشینشدگیهای چشم نیست؟ چشمی که به لنزهای مختلف مونتاژ میشود و عمل تماشا را- که معطوف به آگاهشدن است - تحقق میبخشد (لنز دوربینها، لنز میکروسکوپها و تلسکوپها، لنز دوربینهای عکاسی و فیلمبرداری). از طریق این ماشینشدگیهاست که آگاهیها، دریافتها و تاثیرهای موجود در آشوب جهان به سوی ما حرکت میکند و فرم میگیرد (به یاد
بیاوریم فیلم عظیم بلوآپ را). گزاف نیست که تلویزیون را قبله سکولار نامیدهاند. در گفتمان دینی، انسان نیست که خدا را میبیند؛ بلکه خداست که همهجا «شاهد» و حاضر است؛ آدمی توسط خدا، دیده میشود و بههنگام نماز، خود را تماما در محضر نگاه خدا قرار میدهد؛ حالت تشدیدیافته چنین نگرشی را در آن عرفانی بازمییابیم که همه جهان را تجلی خدا میدانست و خود را در همهحال در معرض دید او میانگاشت. (پُل ویریلیو، دوربینهای مداربسته و تلویزیون را، تحقق سکولار چنین نگاه فراگیر خدایانهای تعبیر کرده بود). اما مگر تلویزیون چه میکند با ما؟ با چشمهای ما؟ تلویزیون، در وهله اول، قاببندی میکند؛ قاببندی، بالفعلساختن چشمهای بالقوه موجود در چیزها و رخدادهاست. از طریق قاببندی است که تاثیرها، ادراکها و مادیت رخدادها، دریافت میشود و رخ مینماید. و چشم ما، اکنون، خلعشده از درک و آگاهی کلان قبلی، در معرض نیروها و تاثیرهای جدید قرار میگیرد. (همچون هر اثر هنری راستینی که تمامی دانستهها، مفهومها و الگوهای پیشین را از مغز و اندامهای حسانی مخاطب میزداید و او را در معرض جهانی دیگر قرار میدهد.) اما در این قاببندیشدگی، نیرو /
افکتهای دیگری نیز افزوده میشود که تماشای معطوف به آگاهی و لذت را تحقق میبخشد. و از میان تمامی نیروها، نیروی تکرار-اسلوموشن، تماشاآفرینتر از بقیه نیروهاست: تکرار-آهستهکردن تصویر، امکانی برای نمایش دیرند (duration) ایجاد میکند؛ زمان چیست، چگونه سنجیده میشود و به چه شیوهای عمل میکند؟ در زمانی یکی، دو ثانیهای- طبق زمانسنجهای کمی رایج - بازیکنی، حرکتی انجام میدهد؛ شوتی میزند، هدی، گلی، تکلی، لگدی؛ اما آیا این، همه آن چیزی است که اتفاق افتاده است؟ آیا در زمانی یکی، دوثانیهای تنها همین عمل کلی رخ داده است؟ عملی که بهراحتی نامی از دایره واژگانمان برایش برمیگزینیم- و البته این کار را هم گزارشگر برای مخاطب انجام میدهد و عمل را بیشتر از پیش تهی میکند از آگاهی دقیقتر. آهستهکردن تصویر، زمان را به حقیقتش نزدیک میکند (فعل «درنگیدن» را به یاد بیاوریم که هم به معنای آهستهساختن و تاخیر است و هم، تاملوتانی). زمانی که تنها یک دیرند مشخص و هژمونیک کمی ندارد؛ زمانی که حاوی کیفیتهایی چندگانه و چندگونه است؛ فقط و فقط چنین نیست که ببینیم توپ از چه فاصلهای از تیر دروازه به اوت رفت؛ لرزش و خمش تکتک
رشتههای درهمپیچنده موی بازیکن شوتزن را میبینیم، رنگ موهایش را. قطرههای عرقی را میبینیم که از سررشتههای موی او به هوا میپاشد. خطوط خمیده و چندگانه چهره او را، خطوط خمیده و چندگانه و انبوهشده چهره او را میبینیم. خالهای ریز صورتش را. خطوط چشمهایش را. خطوط عجیب لبهایش را. لرزش لبهایش را. دندانهایش را میبینیم. دندانهای سفیدش را که چگونه برهم ساییده میشوند به هنگام شوت. سفیدی دندانهایش را. نگاهش را. نیروی نگاهش را. چشمهایش را چگونه باز میشود یا بسته میشود برای آناتی. حس را در چهرهاش؛ حس خستگی را. شور را. هیجان را. لذت را. اندوه را. افسوس را. اروس را. لرزشها را در ماهیچههای دستش. رانهایش. ماهیچههای برآمده ساقهایش. گوشت را میبینیم. لرزش گوشت را. لرزش ماهیچه را. خطوط چمن را میبینیم. چمنهایی که ریزاریز از زیر کفش استوکدار او از زمین کنده میشود و به هوا برمیخیزد. سبزی چمن را. تاخوردگیهای معادلهناپذیر پیراهن و شورتش. و باز موهایش را که در هر «آن» به سویی میرقصد و میلغزد و میجهد. قطرههای ریز عرق را که بر صورتش، بر خطوط صورتش جاری میشود. میل را. تپش را میبینیم. تپش را در صورت.
در پوست. در ماهیچه. در موها. در لبها. رگها را میبینیم. رگهای برآمده گردن و بازو و پاها را. قطرههای عرق را که از صورت و پیشانی و موها به هوا فرامیپاشد... و به بیان دلوزی زمان را درمییابیم و «خود دیدن» را میبینیم. آری! سرهمبندی این قطعهها و جزءهاست که آن بدن کلی و عمل کلی و تصویر کلی را، در مقام تصویری مستقل از رخداد بیرون، برمیسازد. بهاینترتیب، زمان - به زبانی دلوزی - حقیقت ریزوماتیکاش را بیان کرده و شاخهشاخه میشود. او دیگر صرفا یک بازیکن نیست؛ موجودیتی است دمونتاژشده از مادیتها و نیروها. آیا به همین دلیل نیست که از دیدن چنین تصاویری، چنان دچار بهجت و لذت میشویم که گویی با اثری هنری مواجهیم؟ اثر هنری که اروس تپنده در دل هر مادهای را آشکار میکند. بهدلیل همین ویژگی بنیادین تصویر تکرار-آهسته امکان فراروی از «قانون» فراهم میآید. قانون، که گرایشی وحدتگرایانه و کلخواهانه دارد، با درک و آگاهی حقیقت زمان، اعتبار خویش را از دست میدهد؛ مشخصترین نمونه برای اثبات این ادعا، استفاده از تصویر تکرار-آهسته در مسابقات والیبال و کشتی است. در پخش تلویزیونی فوتبال نیز از این مورد برای بحثهای داوری
یا کارشناسی استفاده میشود، اما نه در خود بازی و حین بازی، که بیرون یا بعد از بازی. در والیبال و کشتی، بهمعنای واقعی کلمه، به میانجی تصویر تکرار-آهسته است که از حقیقت رخداد بازی- و زمان- آگاه میشویم و همین آگاهی از سویی، آگاهی کلی و قبلی ما را گسترش میدهد و از سوی دیگر لذت تجربه حقیقت را فراهم میآورد. این فراروی از قانونهای کلی- و نیز نامها، مفهومها و تصویرهای کلیشه- همان اتفاقی است که در مواجهه با اثر هنری اصیل برای مخاطب رخ میدهد. یا میتوان این استنتاج را عکس کرد: هر آن اثری که بتواند چنین کاری با مخاطبش کند (یعنی آگاهی کلی و قبلی او را مخدوش کند) اثری هنری است یا لااقل رگهای از اروتیسم هنری را در خویش دارد. از طرف دیگر، تصویر تکرار-آهسته، مواجهه با گذشته است؛ این مواجهه، در محل استادیوم ممکن نیست. گذشته، به اکنون میآید، اما اینبار در وضعیتی دیفرانسیلی، تکهتکهشده و نقدآمیز. بالقوگیهای گذشته، که در هیات گذشته تقویمی کدگذاری میشود، امکان بیان مییابد. چنانکه دلوز درباره هنر میگوید، این تصویر تکرار-آهسته نیز «حفظ میکند»؛ رخداد را در تصویر؛ چنانکه یک نقاشی، لبخند دختر زیبارویی را با بوم
و رنگ و خط، حفظ میکند. پیامد یا خواست این نوشتار، هیچگاه، ترویج یا تبلیغ فوتبال یا تماشای آن نیست؛ فوتبالی که - همراه با بخش اعظمی از صنعت سینما - فجایع اقتصادی، سیاستهای سرمایهدارانه و خودبزرگبینی سلطهگران جهانی را به حاشیه میکشاند. اما شاید خوشبینانه و به شیوهای دلوزی، آزادکردن نیروهای بالقوه این فاجعه کاپیتالیستی باشد در راستای تفکر، ادراک و قلمروزدایی [از زمان، حرکت، بدن و ادراک].
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.