|

تاریخ‌نگاری با عکس

احمد مسجدجامعی

عکس و عکاسی در دوره ما در مقایسه با گذشته‌ای نه‌چندان دور بسیار متفاوت است. امروز «دوربین» وسیله‌ای فراگیر شده است و به‌دلیل پیشرفت تکنولوژی، می‌توان گفت هر فرد یک عکاس است. گوشی‌های تلفن همگی نقش دوربین را بازی می‌کنند؛ دوربینی که نه نیاز به حلقه‌های فیلم و نه نیاز به تنظیم نور و فاصله و نه نیاز به لابراتوار و چاپ دارد. به‌دلیل همین فراگیری است که شرایط جدیدی هم شکل گرفته است. از آنجا که هر فرد با خود یک «دوربین» همراه دارد، بنابراین از هر اتفاقی به‌راحتی می‌شود عکس گرفت. امروزه بخش قابل‌توجهی از عکس‌های تاثیرگذار و پربیننده، عکس‌هایی است که توسط افراد غیرحرفه‌ای گرفته شده است. اما در گذشته شرایط دیگری را شاهد بودیم. در 20،30سال قبل، دوربین وسیله‌ای عمومی نبود. تنها عکاسان حرفه‌ای بودند که دوربین‌به‌دست، سراغ سوژه‌های خبری و گزارشی و... می‌رفتند. برای همین هم عکس‌هایی که اتفاقات بزرگ را ثبت کنند کم اما حرفه‌ای بودند. در این دوره نقش عکاسان حرفه‌ای که خلاقیت، شجاعت و سرعت‌عمل داشتند گسترده و عمیق بود. در آن سال‌ها عکس‌هایی چون شلیک تیر به سر یک چریک ویتنامی توسط یک فرمانده نظامی، که هنوز هم از عکس‌های برتر جهانی است، به‌ندرت دیده می‌شود. در عرصه داخلی و کشور خودمان هم برخی عکس‌ها که از دوران انقلاب و دفاع‌مقدس توسط عکاسان حرفه‌ای گرفته شد بی‌شک تاثیرگذار بود و جاودانه شد؛ عکس‌هایی چون حادثه 17شهریور 1357 در میدان شهدا، کشیدن مجسمه ساقط‌شده توسط چند نوجوان، پایین‌آمدن امام (ره) از پلکان هواپیما، جمع‌شدن باشکوه و پرحجم مردم در ساختمان نیمه‌کاره‌ای در خیابان آزادی برای استقبال از امام، رژه رزمندگان دفاع‌مقدس، سینه‌خیز یکی از رزمندگان نوجوان در میان آب و گل و مانند اینها. بدون تردید عکاسان این صحنه‌ها را باید خلاق و دلیر دانست که توانستند در شرایط سخت، عکس‌هایی ماندگار بگیرند. حسین پرتوی از این دست عکاسان برجسته بود. برای گرفتن یک عکس خوب باید کار و زمان زیادی را هزینه کرد و او چنین بود. تاثیر عکس دیدار همافران با امام(ره) بر روند انقلاب بر کسی پوشیده نیست. در ارزش تاریخ‌نگارانه این تصویر همین بس که تنها عکسی است که پس از آن‌روز هرساله یعنی بیش از 35بار در 35سال پی‌درپی به همین شکل و شیوه تکرار شده است. گویی در این‌همه سال هیچ کتاب، فیلم، شعر، قصه، یادداشت و مقاله‌ای نتوانسته از عهده نشان‌دادن آن همه شکوه و عظمت، در آن شرایط سخت و دشوار برآید. به یقین این عکس سال‌ها و بارها نیز در برابر دیدگان میلیون‌ها مشتاق قرار خواهد گرفت. درست است که پرتوی را بیشتر با همین عکس می‌شناسند اما نکته این است که چرا از بین آن‌همه عکاس و تصویربردار فقط او توانسته است چنین لحظه‌ای را به دست آورد. پاسخ به این پرسش به دانش و تجربه‌ای طولانی و شجاعتی درخور در عین رعایت ملاحظات امنیتی و انسانی برمی‌گردد. زاویه نگاه عکاس به شکلی است که چهره هیچ‌یک از همافران ارجمند و فداکار آن رویداد در تصویر دیده نمی‌شود تا مبادا شناسایی و مورد آزار و تهاجم قرار گیرند. به‌واقع هنرمند پیام خود را با رعایت همه جوانب و کمترین هزینه و بیشترین فایده بیان می‌کند. در عین حال اینها میسر نیست مگر با دانش و تجربه‌ای وسیع و عملکردی خلاقانه. مردی که از کار در انبار روزنامه کیهان آغاز می‌کند و با نشان‌دادن توانایی‌های خود راه پرپیچ‌وخم رقابت در فضای رسانه را پشت‌سر می‌گذارد و به مرحله استادی تمام می‌رسد و عکسی تاریخی و سرنوشت‌ساز را پیش چشم میلیون‌ها بیننده ایرانی و خارجی می‌گذارد. باید گفت عکس مذکور نه‌تنها در زمان خود باارزش محسوب می‌شود که تبدیل به بخشی از تاریخ انقلاب و به عبارتی یکی از نقاط‌عطف آن شد. نکته جالب آنکه این تنها عکسی است که دو بار در دو روز متوالی در صفحه اول یک روزنامه سراسری چاپ شده است. ماجرای این کار هم گفتنی است که پس از چاپ آن در روز اول، فرماندهی نیروهای نظامی آن را جعلی خواند و با اطلاعیه‌ای آن را تکذیب کرد. فردای آن روز تحریریه وقت کیهان با تیزهوشی اقدام به چاپ مجدد عکس و تکذیبیه آن کرد! استقبال از این کار به حدی بود که در آن روز در هیچ دکه‌ای روزنامه کیهان یافت نمی‌شد. باری، می‌گویند هر انقلاب با یک حادثه به اوج و پیروزی خود می‌رسد. دیدار همافران با امام (ره) را می‌توان چنین حادثه‌ای توصیف کرد که پرتوی با عکس خود آن را جاودانه ساخت. او عکاسی را از دانشگاه و کلاس‌های عکاسی آکادمیک آغاز نکرد. پرتوی گرچه تجربی کار کرد اما از همان 17سالگی که به‌عنوان عکاس روزنامه کیهان دوربین به دست گرفت، خلاقیت و شجاعت را فراموش نکرد و همین بود که باعث عظمت و ماندگاری عکس‌هایش شد. بجاست که این تصویر و نمونه‌ای از این دست مانند عکس میدان ژاله در 17شهریور 1357، کشیده‌شدن مجسمه شاه توسط بچه‌ها، رژه رزمندگان، سخنرانی امام(ره) در بهشت‌زهرا(س)، پایین‌آمدن امام(ره) از پلکان هواپیما، بدرقه شاه با چشمان گریان در فرودگاه، حضور صدهانفر در ساختمان نیمه‌تمام به هنگام استقبال از امام(ره)، به‌دست‌گرفتن اسکناسی که عکس شاه ندارد، سنگربندی و مبارزه با نیروهای وابسته به شاه و دیگر عکس‌های مطرح انقلاب و دفاع‌مقدس در سطح شهر به‌صورت نقش برجسته به نمایش درآید. سال‌ها پیش در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای چنین کاری با هماهنگی فرهنگستان هنر قدم‌هایی برداشته شد و برای ساخت اینگونه کارها از هنرمندانی از داخل و خارج دعوت به عمل آمد و عزیزان دعوت‌شده هم در این راه تلاش‌هایی کردند اما همه اینها منجر به جلب همکاری مدیریت شهری در جانمایی این نقش‌ها نشد و کار ناتمام ماند. اینک بجاست که سازمان زیباسازی این تجربه را به پایان رساند و نامی نیکو از خود برجای گذارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.