|

مرور کارنامه علمی و پژوهش‌های «کامران وفا»

رویای بلندپروازانه فیزیکدانان

یاسان زرکوب

حوزه اصلی پژوهش‌های «کامران وفا» نظریه ریسمان (String Theory) است. حدود چهاردهه از عمر نظریه ریسمان می‌گذرد. نظریه ریسمان شاخه‌ای از فیزیک نظری و بیشتر مربوط به حوزه فیزیک انرژی‌های زیاد است. بنا بر نظریه ریسمان، ماده در بنیادین‌ترین صورت خود، ذره نیست بلکه ریسمان‌مانند است. همان‌طور که حالت‌های مختلف نوسانی در سیم‌های سازهای زهی مثل گیتار، صداهای گوناگونی ایجاد می‌کند، حالت‌های مختلف نوسانی این ریسمان‌ها نیز به‌صورت ذرات بنیادین گوناگون جلوه‌گر می‌شود. باید گفت تا کنون چندین نظریه ریسمان عرضه شده است اما تنها تعداد کمی از آنها می‌توانند نامزد مناسبی برای توصیف طبیعت باشند. برای مثال نظریه ریسمانی که در طیف ذراتش (یعنی در حالت‌های مختلف نوسانی‌اش) ذره‌ای دارد که سریع‌تر از نور حرکت می‌کند، نمی‌تواند مدل خوبی از طبیعت باشد. خاصیت مهم اَبَرریسمان که فیزیکدانان را به سمت خود جلب کرد، این بود که این نظریه، گرانش (نسبیت عام) و مدل استاندارد (نظریه میدان کوانتوم) که سه نیروی دیگر موجود در طبیعت (یعنی نیروی الکترومغناطیس، نیروی هسته‌ای ضعیف و نیروی هسته‌ای قوی) را توصیف می‌کند، به هم مرتبط می‌کند. تاریخچه نظریه ریسمان نظریه ریسمان اولین‌بار برای توضیح نیروی بین‌‌هسته‌ای قوی پیشنهاد شد، اما معلوم شد برخی مدل‌های کوانتومی دیگر که در توضیح این پدیده بسیار موفق‌ترند و در نتیجه نظریه ریسمان به نفع نظریه کوانتومی کنار گذاشته شد. بعدها «گرین» و «شوارتز» نظریه ریسمان را از نو و به عنوان یک تئوری نامتناقض گرانش کوانتومی مطرح کردند. این‌بار اندازه و مقیاس ریسمان‌ها بسیار کوچک‌تر از اندازه و مقیاس ریسمان‌های توضیح‌دهنده نیروی ضعیف در نظر گرفته شد. به این احیای مجدد نظریه ریسمان اصطلاحا انقلاب نخست اَبَرریسمان گفته می‌شود. پیشوند اَبَر در ابتدای کلمه ریسمان به این دلیل آمده‌ است که برای داشتن یک نظریه ریسمان فاقد تناقض و همچنین امکان داشتن ریسمان‌های فرمیونی (که در نهایت به توضیح خواص ذرات فرمیونی می‌پردازد)، به یک تقارن جدید به نام ابرتقارن در کنش ریسمان نیاز داریم. این نظریه در مرکز تلاش‌های فیزیکدانان برای یافتن نظریه‌ای وحدت‌یافته و بنیادی برای توصیف پدیده‌های طبیعت قرار دارد. نظریه ریسمان چارچوبی برای ادغام همه دانسته‌های ما درباره طبیعت (از جمله همه ذرات شناخته‌شده و انواع نیروهای بین آنها) را در قالب یک نظریه کوانتومی بنیادی فراهم می‌کند. ارایه چنین نظریه‌ای، هدفی بسیار بلندپروازانه است چرا که هدف نهایی چنین نظریه‌ای، توضیح و تفسیر پدیده‌هایی در مقیاس‌های بسیار گسترده است، از تفسیر پدیده‌هایی 1025 (10 به توان 25) برابر کوچک‌تر از یک اتم گرفته تا تفسیر کل جهان یا کیهان که مقیاس آن 1037 (10به‌توان 37) برابر یک اتم است. چنین نظریه واحدی، هم اسرار کوآرک‌های حبس‌شده در هسته اتم‌ها را آشکار می‌کند و هم خواص معماگونه اجرام اخترفیزیکی مانند سیاهچاله‌ها را. چنین نظریه جامع و فراگیری، لزوما به مقدار زیادی روش‌های نوین ریاضی نیاز دارد. در حقیقت بسیاری از روش‌های ریاضی لازم برای بسط و گسترش نظریه ریسمان هنوز هم ابداع نشده است. به همین دلیل است که نظریه‌پردازان ریسمان، وظیفه هیجان‌انگیز کشف و ارایه روش‌های نوین ریاضی به عنوان ابزارهایی برای کشف قوانین طبیعت را روی شانه‌های خود احساس می‌کنند. پس چندان هم عجیب نیست که نظریه ریسمان در محل تلاقی بسیاری از حوزه‌های علمی از جمله ریاضیات، فیزیک ذرات و کیهان‌شناسی قرار دارد. آشنایی با پژوهش‌های «کامران وفا» پژوهش‌های «کامران وفا» اصولا شامل همه این جنبه‌های گوناگون نظریه ریسمان است. وی ضمن تشریک مساعی با همکاران خود، خواص توپولوژیکی ریسمان‌ها را بررسی کرده و برای روشن‌کردن برخی خواص ریاضی که از نظریه ریسمان سرچشمه می‌گیرند، تلاش می‌کند این تلاش‌ها به‌ویژه در پژوهش‌هایی که در زمینه تقارن آینه‌ای انجام داده است، آشکار است. یکی دیگر از زمینه‌های فعالیت‌های پژوهشی وی، استفاده از این روش‌ها برای کشف برخی از اسرار سیاهچاله‌ها است که این تلاش‌ها به‌ویژه در مورد آنتروپی بکنشتاین- هاوکینگ، نمود بیشتری دارد. وی همچنین این ایده‌ها را در نظریه‌های ذرات به‌کار برده و نظریه میدان‌های کوانتومی را به شیوه هندسی بررسی کرده است. علاوه بر اینها وی این ایده‌ها را به‌کار برده است تا برخی کمبودها و نقایص نظریه ریسمان را به شیوه هندسی بررسی کند که ما این حوزه اخیر از فعالیت‌های وی را با نام F تئوری (نظریه اف) می‌شناسیم. پژوهش‌های اخیر وی شامل به‌کارگیری این ایده‌هاست تا آن دسته از پیش‌بینی‌های نظریه ریسمان را مشخص کند که برخورد‌دهنده بزرگ هادرونی (LHC) در سرن در آینده نزدیک می‌تواند آنها را کشف کند. از جمله افتخاراتی که دکتر «کامران وفا» تاکنون به آنها دست یافته است، می‌توان به جایزه محقق جوان ریاست‌جمهوری (1989)، جایزه آلفرد پی اسلون (1989)، جایزه بنیاد پاکار (۱۹۸۹)، جایزهAMS لئونارد ایسنبود برای ریاضی و فیزیک (2008)، مدال دایراک از آی‌سی‌تی‌پی (۲۰۰۸) و عضویت در آکادمی ملی علوم آمریکا (2009) اشاره کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.