|

آتش‌بس در چارچوب پذیرش اصل جنگ بدون پیروزی

اردشیر زارعی‌قنواتی

در طی دو هفته اخیر تحولات عراق تمامی رخدادهای بین‌المللی را تحت‌الشعاع خود قرار داده و تمرکز کانون خبری در این مدت از بحران اوکراین تا حدود زیادی در حاشیه قرار گرفته است. این در حالی است که تحولات اوکراین و به‌خصوص جنگ دولت مرکزی کی‌یف با موج استقلال‌طلبی در مناطق شرقی و جنوبی این کشور به‌شدت ادامه داشته و نشانه‌های آشکار یک جنگ داخلی را در بطن خود دارد. صف‌بندی نیروها و هژمون‌های بین‌المللی در وقایع اوکراین هرچند از وضعیت آنارشیک و گسست در موقعیت نظام بین‌المللی حکایت می‌کند، اما به‌لحاظ نقش آن در شکل‌دهی به یک موقعیت جدید ژئوپلیتیک در چارچوب «جنگ سرد» اهمیت کمتری نسبت به هجوم تکفیری‌های «داعش» به عراق و احتمال فروپاشی ساختار سیاسی و وحدت سرزمینی این کشور در عرصه تحولات جهانی، نخواهد داشت. یکی دیگر از دلایل کم‌توجهی محافل سیاسی و رسانه جهان نسبت به تحولات اخیر اوکراین برمی‌گردد به ذات بحران در کنار رخدادهای میدانی جنگ که دولت مرکزی کی‌یف و ارتش این کشور به بهانه مبارزه با جدایی‌طلبان در تقابل مستقیم با توده‌های مردم ناراضی از مرکز در مناطق شرقی-جنوبی که خلاف پیشداوری‌های قبلی آنان بوده است. این تقابل در طی چند هفته اخیر با شکسته‌شدن انحصار خبری و استفاده کی‌یف از هواپیمای جنگی، هلیکوپتر، تانک، توپخانه و نیروهای زمینی نظامی- شبه‌نظامی علیه مخالفان و هجوم زمینی ارتش به مناطق مسکونی در استان‌های دونتسک و لوهانسک تا حدود زیادی حساسیت‌های نهادهای مستقل بین‌المللی و افکارعمومی را به همراه داشته است. زیر پاگذاشتن تمامی عرف‌های دیپلماتیک، نقض قواعد بین‌المللی در مورد دخالت نظامی در مناطق غیرنظامی در حوزه ملی، نقض مستمر حقوق بشر، وجود توازن نسبی قدرتی که تاکنون مانع از سرکوب یک‌سویه مخالفان شده است، حملات سازمان‌یافته ارتش و شبه‌نظامیان عضو گارد ملی به خبرنگاران حاضر در مناطق جنگی و مهم‌تر از همه فشار سیاسی و اقتصادی روسیه به اوکراین بعد از عدم توافق بین دو کشور جهت فیصله‌دادن به اختلافات فی‌مابین به‌خصوص در مورد ارسال گاز روسی به این کشور، شرایط جدیدی را ایجاد کرده است. اعلان آتش‌بس 14ماده‌ای از سوی «پترو پوروشنکو» رییس‌جمهوری اوکراین که قرار است از روز چهارشنبه 18 ژوئن اجرا شود، اولین گام در راستای تجدیدنظر در پروسه بحران این کشور تلقی می‌شود. توافق برای آتش‌بس بعد از گفت‌وگوی تلفنی پوروشنکو با «ولادیمیر پوتین» رییس‌جمهوری روسیه اتخاذ شده است که همین نشان می‌دهد مقامات اوکراینی زیر فشارهای سیاسی-اقتصادی مسکو و همچنین ناخرسندی تلویحی متحدان اروپایی خود نسبت به اقدامات تهاجم نظامی به مناطق شرقی-جنوبی، افزایش تلفات انسانی ساکنان غیرنظامی و هراس از صدور گاز روسیه به این اتحادیه در شرایطی که برنامه‌های کی‌یف جهت استقرار ثبات با ناکامی روبه‌رو شده، قرار گرفته‌اند. هرچند آتش‌بس مورد نظر پوروشنکو بیش از آنچه ماهیت صلح‌آمیز و تثبیت یک توافقنامه مصالحه ملی را در درون خود داشته باشد، به‌نوعی ایستایی و رکود در یک بن‌بست جنگی با پرداخت هزینه‌های سنگین بوده است و به همین دلیل وضعیت «شکلی» و شکننده خواهد داشت. شروط حاکم بر این آتش‌بس منطبق بر مصالحه ملی نبوده و بیشتر حول دستیابی به اهدافی دور می‌زند که طی یک‌ماه جنگ خونین اخیر تحقق نیافته است. در چنین شرایطی پذیرش مفاد این آتش‌بس از سوی جدایی‌طلبان دونتسک و لوهانسک در چارچوب اعلان‌شده چندان واقع‌بینانه به نظر نمی‌رسد و آن را باید در حالت خوشبینانه تنها یک گام آغازین جهت ورود به یک مرحله جدید برای خروج از بن‌بست موجود مورد توجه قرار داد. تجارب تاریخی در چنین مواردی همیشه نشان داده است پیروزی یک‌سویه یا تسلیم به خواسته‌های قدرت آلترناتیو توسط مدافعانی که هزینه‌های سنگین پرداخت کرده‌اند و بستر مکانی و زمانی نیز در حوزه میدانی جنگ همسویی با اهداف آنان دارد، به‌سادگی انجام نمی‌گیرد. در طول چند هفته که از انتخاب آقای پوروشنکو می‌گذرد در مقاطع گوناگون تصمیم‌های احساسی وی برای تشدید حملات نظامی در مناطق دونتسک و لوهانسک و اینک عقب‌نشینی از مواضع قبلی بدون اینکه به اهداف اعلان‌شده قبلی خود رسیده باشد، گویای یک پارادوکس و تناقض شخصیتی است که چشم‌انداز روشنی برای حصول به یک توافق فی‌مابین حول آتش‌بس فعلی را هم تضمین نمی‌کند. از طرف دیگر در یک مبارزه یا جنگ که دوطرف دعوی وجود دارند، هرگونه آتش‌بس یا مصالحه باید بر اساس منافع دوطرف تدوین شده و شروط یک‌سویه از همان ابتدا نافی اصل مصالحه تلقی می‌شود. به همین دلیل هم‌اکنون مخالفان و رهبران مناطق دونتسک و لوهانسک ضمن استقبال از خاتمه عملیات جنگی با تمام شروط پوروشنکو مخالفت کرده و همچنان بر مواضع قبلی خود پافشاری می‌کنند. بحران اوکراین اصولا فراتر از یک رخداد ملی بوده و در چارچوب رقابت‌های ژئوپلیتیک در عرصه منطقه و بین‌المللی قابل ارزیابی است و به همین دلیل تا زمانی که اوکراین به توازن و تعادل در روابط بین شرق و غرب نرسد، لاجرم هرگونه آتش‌بس یک‌طرفه شکننده بوده و این بحران ادامه خواهد داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.